ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Ακολουθία καλείται το σύμπλεγμα προσευχών, ψαλμών, ύμνων και δεήσεων που πραγματοποιείται σε ορισμένες ώρες της ημέρας ή σε ορισμένες περιστάσεις, προς δόξαν του Θεού και αγιασμό των πιστών.

Κατά τη διάρκεια των Ακολουθιών οι πιστοί επικοινωνούν με τον Θεό, χαίρουν λόγω αυτής της επικοινωνίας και ευχαριστούν τον Θεό για τις δωρεές και ευλογίες που τους προσφέρει ήκαι για τις δοκιμασίες, τις οποίες ενδεχομένως παραχωρεί.

Σε κάθε ακολουθία γίνεται μία πορεία-κίνηση του Τριαδικού Θεού προς το λαό του Θεού (κάθοδος) και συγχρόνως πορεία-κίνηση του λαού προς τον Τριαδικό Θεό (άνοδος). Η κάθοδος και ή άνοδος γίνονται ελεύθερα, αγαπητικά, χαρμολυπητικά και σταυροαναστάσιμα. «Πάντοτε χαίρετε, αδιαλείπτως προσεύχεσθε, εν παντί ευχαριστείτε τούτο. γαρ θέλημα Θεού εν Χριστώ Ιησού εις υμάς» ( α Θεσ. ε', 16-18).

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα των Ακολουθιών είναι ηάσκηση και λατρεία. Τα γνωρίσματα αυτά «είναι γνωρίσματα και της Ορθόδοξης Εκκλησίας γενικά». Χωρίς άσκηση και λατρεία δεν αγιάζεται κανείς. Και ενώ η σωτηρία 
του ανθρώπου λειτουργείται εσωτερικά, μέσα του, από τη Χάρη του Θεού, εξωτερικά όμως φανερώνονται μέσα στη ζωή της ασκήσεως και της λατρείας.

Οι Ακολουθίες διακρίνονται (α) σε τακτικές, που τελούνται κάθε ημέρα, σε κάθε Ναό, ενώ με μερικές παραλλαγές και παραλείψεις μπορούν να τελεστούν και από κάθε πιστό, στο σπίτι ήστην Εκκλησία χωρίς Ιερέα και (β) σε έκτακτες, οι οποίες τελούνται σε ορισμένες περιστάσεις και απαιτείται παρουσία Πρεσβυτέρου ή Επισκόπου.

Τακτικές Ακολουθίες είναι οι Ακολουθίες του Νυχθημέρου, (όσες τακτικά τελούνται στη διάρκεια ενός 24ώρου). Αυτές είναι ο Εσπερινός, το Απόδειπνο, το Μεσονυκτικό, ο Όρθρος και οι Ώρες (Α', Γ, ΣΤ και Θ').

Έκτακτες ακολουθίες είναι οι τελετές των Μυστηρίων, ο Μικρός και Μεγάλος Αγιασμός, τα εγκαίνια Ναού, οι νεκρώσιμες Ακολουθίες, οι Παρακλήσεις κ.λπ. Η Θ. Λειτουργία συνδέεται με τις Ακολουθίες του νυχθημέρου, «ως κεντρικός ήλιος περί τον όποιον δίκην δορυφόρων περιστρέφονται πάσαι αι λοιπαί ακολουθίαι»1. Από τις έκτακτες Ακολουθίες το Βάπτισμα μπορεί σε περιπτώσεις ανάγκης να τελεσθεί και από Διάκονο ή λαϊκό (αεροβάπτισμα) και οι Παρακλήσεις και από λαϊκούς στα σπίτια ή στους Ναούς.

Πρώτη Ακολουθία του Νυχθημέρου είναι ο Εσπερινός. Κάθε απόγευμα δηλ. που τελείται ο Εσπερινός ψάλλεται και τιμάται ο Άγιος της επόμενης ημέρας. Παραδείγματος χάριν το απόγευμα της 16ης Ιανουαρίου στον 'Εσπερινό τελείται η Ακολουθία του Αγίου Αντωνίου, που εορτάζεται στις 17 Ιανουαρίου. Αυτό συμβαίνει γιατί στο χωρισμό του εικοσιτετράωρου η Εκκλησία μας ακολούθησε τον παμπάλαιο εβραϊκό τρόπο. Δέχθηχε δηλαδή τη διάδοχη σκότους και ημέρας που καθορίζεται στο πρώτο κεφάλαιο της Γενέσεως: «Και εγένετο εσπέρα και εγένετο πρωί…» (Γεν. α', 5). Έτσι πρώτο μέρος του εικοσιτετραώρου θεωρείται η νύκτα και δεύτερο μέρος η ημέρα. Γι' αυτό από το εσπέρας αρχίζουν οι Ακολουθίες του νυχθημέρου.

Έκτος από τον ανωτέρω χωρισμό η Εκκλησία μας έλαβε από τον παλαιό, αλλά εκπεσόντα Ισραήλ, τη λατρεία του, τις Ακολουθίες, τις ώρες των ακολουθιών και το υμνολογικό του υλικό. Οι πρώτοι Χριστιανοί βρήκαν την υφισταμένη παράδοση και με ακολούθησαν σαν νέος λαός Ισραήλ ο νέος περιούσιος λαός, οι κληρονόμοι των επαγγελιών του Θεού. Όλα όμως πήραν νέο νόημα μέσα στην Εκκλησία του 
Χριστού. Το κέντρο όλων είναι ο Τριαδικός Θεός και ιδιαίτερα ο μονογενής Υιός, ο Κύριος και Σωτήρας του κόσμου... Τα λειτουργικά στοιχεία εκοσμήθηκαν με νέα στοιχεία και με ακολουθίες καθαρά χριστιανικές , εφ' όσον ο Θεός πρέπει να λατρεύεται «εν πνεύματι και αληθεία».

1. «Ο Χριστιανικός Ναός» Πρωτοπρ. Κων. Καλλινίκου, σελ. 281 .

ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ

Το θέμα της Ακολουθίας του Εσπερινού είναι ανάλογο με την ώρα του 24ώρου, κατά την οποία τελείται: Δοξολογία προς τον Θεό για την παρέλευση της ημέρας και δέηση Για την εσπέρα και τη νύχτα που ακολουθούν. Η προσευχή του πλάσματος ανεβαίνει ως θυμίαμα με εσπερινή αυτή ώρα προς τον Δημιουργό του, με ώρα που το Ιλαρό φως παραχωρεί τη θέση του στο σκότος.

Ο Εσπερινός διακρίνεται σε μικρό και μεγάλο.

α. Μικρός Εσπερινός είναι ο Εσπερινός που τελείται καθημερινά στους Ι. Ναούς χωρίς είσοδο. Μικρός είναι και αυτός που αναγράφεται στα Μηναία σε περιπτώσεις μεγάλων εορτών και τελείται, κυρίως στα Μοναστήρια, 2-3 ώρες πριν από το Μεγάλο (τον Πανηγυρικό) της αγρυπνίας,

β. Μεγάλος ή Μέγας Εσπερινός είναι ο Εσπερινός που τελείται το εσπέρας του Σαββάτου ή με παραμονή επίσημων εορτών ή τοπικά εορταζόμενων Αγίων. Ο Εσπερινός αυτός καλείται και Πανηγυρικός, όταν τελείται σε ολονύχτιες αγρυπνίες, λόγω του πανηγυρισμού της εορτής.

Ο Εσπερινός είναι μία ωραία Ακολουθία, γιατί συνδυάζει αρμονικά: ανάγνωση, ψαλμωδία και Ιερατική συμμετοχή. Ο Άγιος της ημέρας υμνείται με τα τροπάρια που ψάλλουν οι χοροί και λέγονται στιχηρά Εσπέρια, ενώ ιδιαίτερη θεολογική και συναξαριστική αξία έχουν: το Δοξαστικό των Έσπερίων (Όταν υπάρχει}, το Δοξαστικό των Αποστίχων και τα Απολυτίκια. Κατά τις ημέρες των μεγάλων εορτών έχει και αναγνώσματα, κυρίως από με Παλαιά Διαθηκης2 .

1. Μετά την ευλογία ενάρξεωςαπό τον Ιερέα («Ευλογητός ο Θεός ημών... ») και με τριπλή πρόσκληση για προσκύνηση του Χριστού (Δεύτε προσκυνήσωμεν... ») αρχίζει η ανάγνωση του περίφημου ργ' (1Ο3ου) ψαλμού, του Προοιμιακού:

2. «Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον... ». 2

Ονομάζεται «προοιμιακός» γιατί αποτελεί το προοίμιο του Εσπερινού αλλά και της όλης νυχθημέρου προσευχής. Είναι υπέροχος ύμνος της Δημιουργίας και μαρτυρεί το μεγαλείο, με παντοδυναμία και πανσοφία του Δημιουργού. 
Είναι αριστούργημα της βιβλικής ποιήσεως, ένας από τους ωραιότερους ψαλμούς του Ψαλτηρίου.Απαγγέλλοντας τον κάθε εσπέρα ευλογεί η ψυχή μας τον Κύριο για όλα τα θαυμάσια της δημιουργίας Του.

Αυτό το θαυμαστό ψαλμό θέτει στο στόμα μας η Εκκλησία με ώρα που «ο ήλιος έγνω την δύσιναυτού έθου σκότος και εγένετο νύξ». Αυτή με ώρα, στον Εσπερινό, με ώρα της καταπαύσεως των έργων μας, ενθυμούμενοι τα θαυμαστά έργα του Θεού κατά τη διάρκεια της ημέρας που ήδη παρήλθε και αναλογιζόμενοι τις ευεργεσίες Του, δοξολογούμε το όνομά Του και βοώμεν: «Ως εμεγαλύνθη τα έργα σου, Κύριε, πάντα εν σοφία εποίησας... »!

2. Αυτό τον Ψαλμό, τους έξι Ψαλμούς του «Εξάψαλμου» και μερικά άλλα κείμενα που καθημερινά τ' ακούμε στις ακολουθίες, καλό είναι να τα μελετήσουμε από μετάφραση, ώστε να τα κατανοήσουμε και να τα απολαμβάνουμε.

Στις μεγάλες εορτές ήμεγάλες αγρυπνίες, η ανάγνωση του «προοιμιακού» σταματά στο«...δόντος σου αυτοίς συλλέξουσιν» και οι υπόλοιποι οκτώ στίχοι ψάλλονται με ειδικά δοξολογικά εφύμνια. Η μελωδία τους είναι μεγαλοπρεπής, ανάλογη με τη μεγαλοπρέπεια του ψαλμού και μουσικά εξαίρετη, ανάλογη προς το κάλλος της θείας Δημιουργίας. Λέγονται «Ανοιξαντάρια»επειδή η ψαλμωδία αρχίζει από το στίχο: «Ανοίξαντός σου με χείρα... ».

3. Ακολουθούν τα λεγόμενα «Ειρηνικά», επειδή οιδεήσεις αυτές που αναφέρονται στον Θεό, εξ ονόματος των πιστών, αρχίζουν με ην προτροπή «Έν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν». Προϋπόθεση για να εισακουσθούν οι αιτήσεις δεήσεις μας, (όλες οι παρακλήσεις μας προς τον Θεό, με Παναγία η τους Αγίους μας), είναι ηψυχική μας ειρήνη, η οποία επιτυγχάνεται με τη σωστή επικοινωνία μας με τον Θεό3. είναι καρπός της!

Τα αιτήματα αυτά καλύπτουν όλες τις πνευματικές και βιοτικές σχέσεις μας, τις ανάγκες και τις αγωνίες μας. Για τον οίκο του Θεού και τους εισερχόμενους σ' αυτόν, για το Ιερατεία, τους άρχοντες και το στρατό, για τους ευκράτους και ειρηνικούς καιρούς και τους αδελφούς μας που βρίσκονται σε ποικίλες ανάγκες για λύτρωση όλων από κάθε θλίψη ή κίνδυνο. Ιδιαίτερα επισημαίνεται η εν Χριστώ αγωνία και προσευχή - αίτηση του κλήρου και του λαού της Εκκλησίας για με ειρήνη του σύμπαντος κόσμου, με ευστάθεια των Εκκλησιών του Θεού, (δηλαδή των κατά τόπους Ορθοδόξων Πατριαρχείων και Αυτοκέφαλων Εκκλησιών) και της ενώσεως πάντων των Χριστιανών μέσα στην 
αλήθεια Του4.

Γι' αυτό τα «Ειρηνικά» αυτά λέγονται και «Μεγάλη Συναπτή», επειδή όλα τα αιτήματά μας συναπτά, το ένα μετά το άλλο τα αναφέρουμε στον Θεό και όλοι μαζί, κλήρος και λαός, σε μία ενότητα από κοινού απευθυνόμαστε σ' Αυτόν. 
Στον Ιερέα που υποβάλλει τα αιτήματά μας, ο προσευχόμενος λαός άπαντα με το στόμα των Ιεροψαλτών: «Κύριε ελέησον» με τόσο περιεκτική και σύντομη δέηση.

3. Όταν έχω στην ψυχή μου παράπονα, κακία ήμίσος, όταν δε «χωνεύω» το διπλανό μου, τον κατακρίνω σκανδαλισμένος, ήδε μιλώ μαζί του, όταν θυμάμαι το «κακό» που μου έκαναν, δε συγχωρώ ή δε ζητώ συγγνώμη, σ' αυτές τις περιπτώσεις δύσκολα θα βρίσκω την ψυχική μου ειρήνη και δυσκολότερα θα εισακούομαι στις προσευχές μου. Τ' ανωτέρω σημαίνουν και δηλώνουν ότι η σχέση μου με τον Θεό δεν είναι σωστή θέλει βελτίωση!

4. Η λεγόμενη κίνηση του Οικουμενισμού δεν εκφράζει την Ορθόδοξη Εκκλησία και τη Θεολογία της, όπως δεν εκφράζει την Ορθοδοξία και ο Παλαιοημερολογιτισμός - Ζηλωτωμός.

4. Κύριε εκέκραξα ... »,

Μετά με εκφώνηση - ανακεφαλαίωση του Ιερέα που κατακλείδι τις αιτήσεις με την αναφορά στον Τριαδικό Θεό5, αρχίζουν οι ψαλμωδίες του Εσπερινού, με τους λεγόμενους επιλυχνίουςΨαλμούς ήΨαλμούς του λυχνικού (= του εσπερινού). Οιχοροί ψάλλουν τα «Κύριε εκέκραξα προς Σε... », «Κατευθυνθήτω η προσευχή μου... » και «Θεού Κύριε... » κλπ. Είναι οι Ψαλμοί 140,141,129 και 116 από το ΨΑΛΤΗΡΙ. Αποτελούν κραυγή «εκ βαθέων» προς τον Θεό για τη σωτηρία μας. Τον παρακαλούμε να εισακούσει την προσευχή μας και να μας ελεήσει.

Οι δύο πρώτοι στίχοι του 1440ουΨαλμού με το αρχαίο εφύμνιο «Εισάκουσόν μου, Κύριε», ψάλλονται πανηγυρικά ήκατανυκτικά, ανάλογα με το Θέμα της ημέρας, στον ήχο της εβδομάδας ήστον ήχο των τροπαρίων της εορτής.

5. Στα Μοναστήρια, στο σημείο αυτό διαβάζεται και Ψαλτήρι, ακολουθεί μικρή συναπτή μετά με οποία ψάλλεται το «Κύριε εκέκραξα ... ».

5. Εσπέρια

Οι δέκα, οκτώ ήσυνήθως έξι τελευταίοι στίχοι των ψαλμών αυτών, ψαλλόμενοι στον ανάλογο ήχο, ακολουθούνται ο καθένας από ένα τροπάριο (εαπέριο). Αυτά τα τροπάρια, επειδή συνάπτονται στο στίχο των ψαλμών, λέγονται και «στιχηρά» (στιχηρά εσπέρια).

Τα στιχηρά εσπέρια του Σαββάτου, που ψάλλoνται αμέσως μετά τους ανωτέρω Ψαλμούς, έχουν το Θέμα της Κυριακής, με Ανάσταση και είναι «αναστάσιμα». Ανευρίσκονται στην Παρακλητική, (ή Οκτώηχο) και υπάρχουν πάντοτε επτά αναστάσιμα τροπάρια. Τα τρία είναι του Αγίου Ιωάννουτου Δαμασκηνού και τα τέσσερα επόμενα αγνώστου ακριβώς προελεύσεως που ονομάζονται «ανατολικά». Τα εσπέρια αυτά συμπληρώνονται με τρία του εορταζόμενου Αγίου από το Μηναίο: Επομένως τα στιχηρά εσπέρια του 
Σαββάτου είναι πάντοτε δέκα, ενώ στους καθημερινούς Εσπερινούς είναι έξι, τρία της Παρακλητικής και τρία του Μηναίου, και μόνο σε ορισμένες μεγάλες εορτές ψάλλονται οκτώ εσπέρια. Το θέμα των τροπαρίων του Μηναίου προέρχεται από τη ζωή του τιμώμενου Αγίου καθώς και από το μαρτύριο ή με κοίμηση του.

6. Δοξαστικό Εσπερίων

Μετά τα στιχηρά εσπέρια ακολουθεί το Δοξαστικό του Μηναίου (μετά το «Δόξα Πατρί... »), που έχει μεγάλο θεολογικό περιεχόμενο και τέλος ακολουθεί το «Και νυν... » που είναι το Θεοτόκιο, τροπάριο που εγκωμιάζει τη Θεοτόκο. Σε πολλές περιπτώσεις Δεσποτικών ή Θεομητορικών εορτών, ο στίχος «Δόξα Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι και νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων αμήν» (που αποτελεί μία μικρή δοξολογία), ψάλλεται ολόκληρος και ακολουθείται από ένα τροπάριο της εορτής.

7 . Είσοδος, «Φως ιλαρόν... »

Στο σημείο αυτό γίνεται η«Είσοδος» του μεγάλου Εσπερινού, δηλαδή η λιτανευτική μετά λαμπάδων και θυμιαμάτων επίσημος είσοδος του Ιερατείου» στο Άγιο Βήμα και το άναμμα των εσπερινών φώτων. Αυτά ετελούντο στον ιουδαϊκό ναό, αυτά συνεχίστηκαν και στο χριστιανικό με νέο νόημα. Διότι ο Χριστός είναι το φως που έλαμψε μέσα στα σκότη της ειδωλολατρία; Και εχάρισε το φωτισμό στην «εν σκότει και σκιά θανάτου» καθήμενη ανθρωπότητα (Λουκ . α', 79). Ο ακολουθών τον Χριστό δε θα περιπατήσει στα σκότη, αλλά θα έχει το φως της ζωής (Ίω. η', 12). Από αυτούς τους λόγους εμπνεύστηκε και ο ποιητής του αρχαίου ύμνου που ψάλλεται κατά την ώρα αύτη στο μεγάλο Εσπερινό, (διότι στο μικρό αναγιγνώσκεται και δεν προβλέπεται Είσοδος), το τόσο γνωστό «Φως ιλαρόν ».

Ήδη ο Μέγας Βασίλειος τον Δ' αιώνα εγνώριζε τον ύμνο και τον ονόμαζε «αρχαία φωνή»! Τον έψαλλαν και τότε, όπως και τώρα, οι Χριστιανοί, την ώρα που υποδέχονταν το εσπερινό φως - συναθροισμένοι «περί με ηλίου δύσιν» - ατενίζοντες και θεωρούντες το ιλαρό και τρισήλιο φως της τριαδικής Θεότητος τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Είναι η επιλύχνιος (εσπερινή) δοξολογία και ευχαριστία προς τον Τριαδικό Θεό.

8. Προκείμενο

Με την είσοδο των Ιερέων (ήΙερέα) στο Άγιο Βήμα, ακολουθεί η ψαλμωδία του «προκείμενου», δηλαδή του ψαλμοί που ψαλλόταν πριν από τα αναγνώσματα. Αργότερα ψαλλόταν επαναλαμβανόμενος ο στίχος του ψαλμού 
πριν από τον ψαλμό, (ευρισκόταν πριν από, έκειτο προ = προκείμενο) .

Σήμερα ψάλλεται ο καίριος στίχος, το αρχικό προκείμενο μετά το όποίο ακολουθεί η Εκτενής, (εάν έχουμε μεγάλο Εσπερινό) ή τα Αναγνώσματα, (σε περιπτώσεις μεγάλων εορτών).

Κάθε ημέρα έχει το δικό της Προκείμενο, αντίστοιχο προς το ιδιαίτερο έορτολογικό θέμα της ημέρας. Έκτος από τα Προκείμενα των καθημερινών που ευρίσκονται στο Εγκόλπιο του Αναγνώστου, υπάρχουν και τα μεγάλα Προκείμενα που ψάλλονται κατά τους Εσπερινούς των μεγάλων Δεσποτικών εορτών, το «Τις Θεός μέγας » από τον 86ο ψαλμό και το «Ο Θεός ημών εν ταω ουρανώ» από τον 113ο ψαλμό. Μεγάλα προ κείμενα είναι και τα των κατανυκτικών Εσπερινών των Κυριακών της Μ. Τεσσαρακοστής «Μη αποστρέψης ... » και «Έδωκας κληρονομίαν ... ».

9. Δεήσεις, Απόστιχα, Απολυτίκια, Απόλυση.

Οι δεήσεις περιλαμβάνουν τη μεγάλη Εκτενή δέηση (η οποία στο μικρό Εσπερινό μετατίθεται προ της απολύσεως), το «Καταξίωσον Κύριε... » και τις αιτήσεις των Πληρωτικών που κατακλείονται με την ευχή της Κεφαλοκλισίας («Κύριε, ο Θεός ημών, ο κλίνας ουρανούς... »).

Η Εκτενής δέηση λέγεται έτσι γιατί είναι πράγματι εκτενής δηλ. εκτεταμένη, αλλά και διότι τα αιτήματά μας αναφέρονται στον Θεό εκτενώς δηλ, με επιμονή. Σε σχέση με τα «Ειρηνικά» τα αιτήματα εδώ είναι ανάλογα προς αυτά, 
αλλά πιο ειδικά και πιο συγκεκριμένα.

Για τους Χριστιανούς, τον Αρχιεπίσκοπο, το Ιερατείο, τις Μοναχικές Αδελφότητες, για με υγειά και σωτηρία των ζώντων, για με ανάπαυση των κεκοιμημένων, τους δωρητές και το προσωπικό του Ι. Ναού. Σε κάθε αίτηση του Ιερέα ο λαός ζητά το έλεος του Κυρίου όχι λόγω των αρετών του, αλλά λόγω της φιλανθρωπίας Του και με το στόμα των Ιεροψαλτών ικετεύει, συμπληρώνει με αίτηση του Ιερέα και άπαντα, τρις, «Κύριε, ελεήσον».

Το «Καταξιωσον» είναι μία εκλογή στίχων από τους ψαλμούς της Παλαιάς Διαθήκης που αρχίζουν με τη δέηση για με αναμάρτητο διέλευση της εσπέρας. Παλαιότερα ψαλλόταν από όλο το εκκλησίασμα.

Τα «Πληρωτικά», που ακολουθούν, είναι αιτήματα γεμάτα πνευματικότητα, κυριαρχεί σ' αυτά το θέλημα του Θεού και προσανατολίζουν τον πιστό στον ορθό τρόπο προσευχής. Ομοιάζουν σαν να είναι ανάπτυξη του «ελθέτω η βασιλεία σου, γενηθήτω το θέλημά σου» της Κυριακής προσευχής.

Αναφέρονται στις ανάγκες μας μετά με έξοδο από το Ναό: Για να μας χαρίσει ο Θεός Άγγελο φύλακα και οδηγό, συγγνώμη και άφεση των αμαρτιών μας, τα καλά και συμφέροντα για τις ψυχές μας και ειρήνη στον κόσμο, με ειρήνη και μετάνοια να περάσουμε τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής μας, χριστιανικά να είναι τα τέλη της ζωής μας και να έχουμε καλή απολογία μπροστά στο φοβερό βήμα κατά τη δευτέρα παρουσία Του.

Στη συνέχεια ο Ιερέας ευλογεί το λαό με το «Ειρήνη πάσι» και των καλεί να κλίνει την κεφαλή του, για να απευθύνει στο φοβερό και φιλάνθρωπο Κριτή την ευχή της Κεφαλοκλισίας, με την οποία ζητούμε από τον ελεήμονα Θεό και Σωτήρα, έλεος και σωτηρία, εφ' όσον δεν υποτασσόμαστε και δεν περιμένουμε βοήθεια από ανθρώπους. Να μας διαφυλάξει κατά με εσπέρα και με επερχόμενη νύκτα από 
κάθε εχθρό, από κάθε ενέργεια διαβολική και από μάταιους λογισμούς και πονηρές ενθυμήσεις.

Η ευχή αυτή είναι συγχρόνως και ευχή ευλογίας και ευχή απολύσεως, (παλαιότερα στο σημείο αυτό γινόταν απόλυση). Σε μεταγενέστερη εποχή προστέθηκαν νέα τροπάρια τα οποία λέγονται«Απόστιχα» ή«Στιχηρά από στίχον», γιατί προτάσσονται των τροπαρίων αυτών στίχοι κατ' εκλογήν από τους ψαλμούς, ανάλογοι προς το θέμα της εορτής. Εννοείται είτε της Κυριακής δηλαδή του Εσπερινού του Σαββάτου. Οι στίχοι και τα τροπάρια είναι αναστάσιμα.

Ο Εσπερινός κατακλείεται με το «Νυν απολύεις τον δουλόν σου) Δέσποτα...», τον ύμνο-ωδή δηλαδή που είπε ο Αγ. Συμεών όταν δέχτηκε στις αγκάλες του τον Χριστό, τεσσαρακονθήμερο βρέφος στο ναό των Ιεροσολύμων 
(Λουκ , β', 29-32). Και λέμε σε κάθε Εσπερινό αυτή με ωδή, είτε γιατί το «Νυν απολύεις» θυμίζει απόλυση, είτε γιατί ο Άγ. Συμεών είναι ο χαρακτηριστικός τύπος του τέλους της περιόδου του Νόμοι) της Παλαιάς Διαθήκης και ο Εσπερινός εθεωρείτο τύπος αυτού του τέλους και αρχή της Ν. Διαθήκης. Με την ωδή αυτή συνδέθηκαν και τα ακολουθούντα απολυτίκια. «Απολυτίκιο» ονομαζόταν η ωδή αυτή, απολυτίκια ονομάστηκαν και τα τροπάρια, τα όποία είναι τα στιχηρά τροπάρια του απολυτίκιου - του «Νυν απολύσεως».

Στην απόλυση που ακολουθεί, ο Ιερέας εύχεται στο λαό μνημονεύοντας πολλούς πρέσβεις - Αγίους και ιδιαιτέρως με Παναγία, ο Θεός να μας ελεήσει και να μας σώσει λόγω της φιλανθρωπίας Toυ6.

6. Ο Εσπερινός κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή παρουσιάζει ορισμένες αλλαγές: Τελείται συνήθως το πρωί μετά την ακολουθία των ωρών. Περιλαμβάνει πάντοτε δύο αναγνώσματα (Γενέσεως και Παροιμιών): Αντί των Απολυτίκιων ψάλλονται τα «Θεοτόκε Παρθένε...»,«Βαπτιστά του Χριστού... » κ.λπ. Διαβάζεται η ευχή του Οσίου Εφραίμ «Κύριε και Δέσποτα της ζωής μου...» με τις 3+1 μεγάλες και 12 μικρές μετάνοιες. Ιδιόρρυθμα στοιχεία περιλαμβάνει και η απόλυση. Όταν ακολουθεί και Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία είναι συνθετότερη.

Η παρακολούθηση από τον πιστό ενός 'Εσπερινού τον οδηγεί σε μία ανέσπερη ανατολή και ευλογημένη ημέρα. Μακάριος οποίος τη ζει.

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ

ΤΗΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΥ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ

 

Α΄ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ (Άνευ «Εισόδου»)

1. Ο Ιερεύς: «Ευλογητός ο Θεός ημών... » και αναγινώσκει χαμηλοφώνως ή μυστικώς τις επτά ευχές του Λυχνικού.

2. Ο Αναγνώστης τον Προοιμιακό Ψαλμό: «Αμήν. Δεύτε προσκυνήσωμεν... Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον... » κ.λπ. Στο τέλος του ψαλμού: «Δόξα... και νυν ... Αλληλούια, αλληλούια , αλληλούια δόξα σοι ο Θεός (τρις), η ελπίς ημών Κύριε δόξα σοι.

3. Ο Ιερεύς τα Ειρηνικά: «Εν ειρήνη) του Κυρίου δεηθώμεν» κ.λπ. Σε κάθε αίτηση ο Χορός: «Κύριε ελέησον».

4. Ο Χορός: «Κύριε εκέκραξα ... Κατευθυνθήτω... » και ακολουθεί η στιχολογία: «Θεού Κύριε... ».

5. Ο Χορός ψάλλει 6 Τροπάρια, τα Εσπέρια στιχηρά. Εάν τιμάται ένας Άγιος, λέει: 3 Τροπάρια Παρακλητικής +3 Μηναίου. Εάν τιμώνται δύο Άγιοι, λέει: 3+3 Τροπάρια Μηναίου ή 3 Μηναίου + 3 Φυλλάδα (του Αγίου εάν υπάρχει). Εάν είναι περίοδος Πάσχα, λέει: 3 Τριωδίου ή Πεντ/ριου + 3 Μηναίου. Εάν έχουμε Μεθέορτα, λέει: 3 της Εορτής + 3 Μηναίου. (Από το Σάββατο του Λαζάρου μέχρι της Κυριακής του Θωμά, δε χρησιμοποιείται Μηναίο, πλην των μεγάλων εορτών, π.χ. Αγίων Γεωργίου, Ειρήνης κ.λπ).

6. Ο Χορός το Δοξαστικό των Εσπερίων (Μηναίου). Και νυν… Θεοτοκίον (Μηναίου) .

Κάθε Τρίτη και Πέμπτη το Σταυροθεοτοκίο. Πολλές φορές με το Δόξα ... Και νυν... ψάλλεται ένα Τροπάρια. Στη περίοδο του Πάσχα το Δοξαστικό ανευρίσκεται στα αντίστοιχα βιβλία... Όταν έχουμε Μεθέορτα, όλα τα: Και νυν .. 
είναι της εορτής.

7. Ο Αναγνώστης με Επιλύχνιο Ευχαριστία: «Φως Ιλαρόν... ».

8. «Προκείμενο». (Εάν τελείται μέγας Εσπερινός, στο σημείο αυτό ακολουθεί η Εκτενής δέηση).

9. Ο Αναγνώστης: «Καταξίωσον Κύριε ... ».

10. Ο Ιερεύς τα Πληρωτικά: «Πληρώσωμεν με εσπερινήν δέησιν ... ».

11. Ο Χορός: «Κύριε ελέησον, Παράσχου Κύριε, Σοι Κύριε, Αμήν» και μετά με εκφώνηση τουΙερέα ψάλλει τα Απόστιχα (Μηναίου ή Παρακλητικής ή Εορτή).

12. Ο Ιερεύς: «Νυν απολύεις τον δούλον σου...».

13.Ο Αναγνώστης το «Τρισάγιο... ».

14.Ο Ιερεύς: «Ότι σου εστίν... ».

15. Ο Χορός τα Απολυτίκια (Του Αγίου, Δόξα και νυν...

Θεοτοκίον ήΔόξα του 2ου Αγίου, και νυν Θεοτοκίον. Στο Τριώδια για Απολυτίκια λέμε το Θεοτόκε Παρθένε... κ.λπ. Στο Πεντηκοστάρια ή στα Μεθέορτα αντί Θεοτοκίου λέμε το Απολυτίκια της Εορτής).

16.Ο Ιερεύς την Εκτενή: «Ελέησον ημάς ... Σοφία».

17.Ο Χορός: «Κύριε ελέησον» (τρις), μετά από κάθε αίτηση.

18.Ο Αναγνώστης: «Ευλόγησον».

19.Ο Ιερεύς: «Ο ών ευλογητός... ».

20.Ο Αναγνώστης: «Στερεώσαι Κύριος ο Θεός... Αμήν».

21.Ο Ιερεύς: «Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς».

22.Ο Αναγνώστης: «Την Τιμιωτέραν των Χερουβίμ... ».

23.Ο Ιερεύς: «Δόξα σοι, ο Θεός ημών, Δόξα σοι».

24.Ο Αναγνώστης: «Δόξα... Και νυν... Αμήν. Κύριε ελέησον (τρις), Πάτερ (ήΔέσποτα), άγιε, ευλόγησον».

25. Ο Ιερεύς με Απόλυση, μικρή (δηλ. σύντομη).

Β' ΜΕΓΑΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ

Είναι η ακολουθία που τελείται το εσπέρας του Σαββάτου. Λόγω Κυριακής είναι και αναστάσιμος, γι' αυτό είναι ο σπουδαιότερος της εβδομάδας.

Επί πλέον του μικρού Εσπερινού έχει τα ακόλουθα:

α. Είναι εκτενέστερος (Ψάλλονται ήδιαβάζονται περισσότερα).

β. Τα Εσπέρια είναι 10 αντί 6.

Αυξάνουν τα τροπάρια, διότι ψάλλονται τα αναστάσιμα που βρίσκονται στην Παρακλητική. Έτσι ψάλλουμε :

Εάν τιμάται ένας Άγιος: 7 Παρακ/κής +3 Μηναίου (ή 6+4). Εάν τιμώνται δύο Άγιοι: 4 Παρακ/κής + (3+3) Μηναίου. Εάν ο Άγιος είναι μεγάλος: 4 Παρακ/κής + 6 Μηναίου. Στη περίοδο του Τριωδίου η Πεντηκοσταρίου αντί του Μηναίου λέμε τα της αντιστοίχου περιόδου. (Των Βαΐων λέμε μόνο τα του Τριωδίου).

Στα Μεθέορτα λέμε 4 Παρακ/κής + 3 Εορτής + 3 Μηναίου.

γ. Μετά το Δοξαστικό των Εσπερίων στο: Και νυν... ψάλλεται το δογματικό Θεοτόκιο του ήχουαπό με Παρακλητική.

δ. Γίνεται «Είσοδος», κατά με οποία ο Ιερεύς θυμιάζει και εκφωνεί «Σοφία ορθοί».

ε. Όταν γίνεται Συλλείτουργο (με δύο Ιερείς και άνω) το «Φως ιλαρόν...» ψάλλεται από τους Ιερείς.

στ. Αναγινώσκονται τα τυχόν υπάρχοντα Αναγνώσματα.

ζ. Η Εκτενής δέηση λέγεται πριν από το «Καταξίωσον... » αμέσως μετά το Προκείμενο ή τα Αναγνώσματα.

η. Ως Απόστιχα ψάλλονται τα Αναστάσιμα. Εάν είναι μεγάλος Άγιος, ψάλλεται ένα αναστάσιμοκαι 3 απόστιχα του Αγίου.

θ. Δοξαστικό των Αποστίχων ψάλλεται του Άγιου, αν υπάρχει, ή του Τριωδίου ή του Πεντηκοσταρίου στην αντίστοιχη περίοδο. Και νυν ... το Αναστάσιμο του ιδίου ήχου, το αντίστοιχο προς το Δοξαστικό. Αν είναι Μεθέορτα. Και νυν... το της Εορτής. Μπορεί Δόξα... και νυν... να είναι ένα Τροπάρια.

ι. Από τα Απολυτίκια ψάλλεται πρώτα το Αναστάσιμο του ήχου, έπονται των Άγίων καιακολουθεί το Θεοτόκιο (αναστάσιμο ήεορτής).

ια. Γίνεται Μεγάλη Απόλυση.

ΑΠΟΔΕΙΠΝΟ

Κάθε άνθρωπος, μετά μάλιστα από μία ημέρα γεμάτη από δραστηριότητα και άγχος, καταλαμβάνεται από την ανάγκη να παραδοθεί στη αγκάλη του ύπνου. Ατονούν οιδυνάμεις του σώματος, οιαισθήσεις και οι διανοητικές λειτουργίες και ο ζωντανός άνθρωπος γίνεται σαν νεκρός. Ο ύπνος είναι «μισός θάνατος» και εικόνα του θανάτου!

Γι' αυτό το λόγο το συναίσθημα του ανθρώπου μπροστά στο φαινόμενο του ύπνου είναι αλλόκοτο. Πρώτον, γιατί δε γνωρίζει εάν, μετά τον ύπνο, ξαναδεί το φως της ημέρας και δεύτερον, γιατί γνωρίζει και ζει υποσυνείδητα κατά τη 
διάρκεια του ύπνου εντονότατες, πολλές φορές, ψυχολογικές καταστάσεις οι οποίες αναστατώνουν κυριολεκτικά τον άνθρωπο. Οιπαραστάσεις της ημέρας και οι δυνάμεις Του πονηρού, ορατές και αόρατες, προσβάλλουν τον ανυπεράσπιστο άνθρωπο…

Γι' αυτούς τους λόγους δεν υπάρχει άνθρωπος, ο οποίος ζώντας (στον ύπνο) το «θάνατο», να μην αισθάνθηκε με ανάγκη συνειδητά ή υποσυνείδητα να στρέψει το νου του στον Θεό και να ζητήσει από Αυτόν προστασία και σκέπη.

Για με αντιμετώπιση του προβλήματος - του αλλόκοτου συναισθήματος και της ανάγκης προστασίας του ανυπεράσπιστου, κατά τη διάρκεια του ύπνου, ανθρώπου παρεμβαίνει η Εκκλησία και προσφέρει τη βοήθειά της, - όχι με 
υπνωτικά ήηρεμιστικά φάρμακα (... ) αλλά με προτροπή για καταφυγή στον Θεό με προσευχή, ηοποία προσέλαβε μορφή εκκλησιαστικής Ακολουθίας, της Ακολουθίας του Αποδείπνου. Είναι η άλλη διάσταση της ζωής που δεν πρέπει να ξεχνάμε... Γι' αυτό αναγνωρίζεται και από διάφορους ειδικούς επιστήμονες (Ιατρούς, Ψυχιάτρους, Φιλοσόφους κλπ .) Ότι: «Πολλές φορές η πίστη και ηπροσευχή είναι τα μεγαλύτερα ψυχοσωματικά θεραπευτικά φάρμακα». Η ακολουθία του Αποδείπνου τελείται, όπως και το όνομά του δηλώνει, μετά το δείπνο7. Είναι η βραδινή προσευχή πριν από τον ύπνο. Το θέμα της είναι ανάλογο προς την ώρα τελέσεώς της. πρώτου, ευχαριστία καιδοξολογία για την ημέρα που πέρασε. (Η ανασκόπηση του χρόνου αυτού δημιουργεί την ανάγκη αιτήσεως συγνώμης ήσυγχωρήσεως τωναδελφών για τις δυσαρέσκειες ή παρεξηγήσεις, που ενδεχομένως συνέβησαν μεταξύ τους). Δευτέρου, δέηση για ανάπαυση κατά τη νύχτα πουακολουθεί «... διαφύλαξον ημάς από του ζοφερού ύπνου της αμαρτίας και από πάσης σκοτεινής και νυκτερινής ηδυπαθείας... και από πάσης σατανικής φαντασίας απηλλαγμένον…»8

8. Εάν το δείπνο γίνεται αργά, το Απόδειπνο κατ' οικονομία μπορεί να γίνεται προ του δείπνου, γιατί η κόπωση και η υπνηλία εμποδίζουν την προσευχή.

9. Ευχή στον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν.

Διακρίνεται σε μεγάλο Απόδειπνο και μικρό. Το πρώτο τελείται, την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (από Δευτέρα μέχρι και Πέμπτη κάθε εβδομάδας), τη Μεγάλη Δευτέρα και Τρίτη και τις δύο παραμονές Χριστουγέννων και Θεοφανείων. Υπάρχει στο Μέγα Ωρολόγιο και σ' άλλα βιβλία ή βιβλιαράκια Το μικρό Απόδειπνο τελείται ολόκληρο τον υπόλοιπο χρόνο στους ναούς ή κατ' ιδίαν στις οικίες από τους ευλαβείς χριστιανούς που υπακούουν στη φωνή της Εκκλησίας και δεν αρκούνται σ' ένα «Πάτερ ημών... ». Υπάρχει σχεδόν σ' όλα τα Προσευχητάρια.

Ένα κατανυκτικό Απόδειπνο μπορεί να μας χαρίσει ένα ωραίο, ξεκούραστο και χαρούμενο ύπνο,διότι παρεμβαίνει ο Θεός με τιςσχετικές του Αποδείπνου αιτήσεις μας, όπως αυτή πουαπευθύνεται προς τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό: «Και δος ημίν, Δέσποτα, προς ύπνον απιούσιν,ανάπαυσιν σώματος και ψυχής και διαφύλαξον ημάς από του ζοφεροί ύπνου της αμαρτίας και απόπάσης σκοτεινής και νυκτερινής ηδυπαθείας. Παύσον τας ορμάς των παθών, σβέσον τα πεπυρωμένα βέλη τουπονηρού τα καθ' ημών δολίως κινούμενα τας της σαρκός ημώνεπαναστάσεις κατάστειλον καιπαν γεώδες και υλικόν ημών φρόνημα κοίμησον. Και δώρησαι ημίν, ο Θεός, γρήγορον νουν, σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν ύπνων ελαφρόν, και πάσης σατανικής φαντασίας απηλλαγμένον... »! ή προς την Παναγία μας: «Την πάσαν ελπίδα μου, εις σεανατίθημι, Μήτερ του Θεού φύλαξόν με υπό την σκέπην σου» κ.λπ.

ΜΕΣΟΝΥΚΤΙΚΟ

Η περίεργη αυτή ειδική ακολουθία για τα μεσάνυκτα που σήμερα οι ρυθμοί της ζωής έχουναλλάξει και ο άνθρωπος την ώρα αυτή, πολλές φορές δεν έχει ακόμη ούτε καν κατακλιθεί, είναι φυσικό να ξενίζει.

Δικαιολογείται όμως η ύπαρξη του Μεαονυκτικού, (Καθημερινής, Σαββάτου η Κυριακής), τοοποίο σήμερα απλώς μετατίθεται τοπρωί ως πρωινή προσευχή του πιστού, μετά την έγερσή του,από τονυκτερινό ύπνο, εάν λάβει υπόψη του κανείς ότι:

α. Η απελευθέρωση από το ζυγό των Αιγυπτίων έγινε όταν ο ολοθρευτής άγγελος επάταξε τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων «μεσούσης της νυκτός ».

β. Οι Εβραίοι της εποχής του Χριστού, σε ανάμνηση του ανωτέρω γεγονότος, τη νύκτα κάποιου Πάσχα περίμεναν πάλι τον ελευθερωτή για την απελευθέρωσή τους από τα δεσμά των Ρωμαίων.

γ. Για το νέο λαό του Θεού, το νέο Ισραήλ, αυτό έγινε πραγματικότητα, όταν «οψέ Σαββάτων»10,δηλ. μεσάνυκτα, κατά την παράδοση, ο Λυτρωτής ανέστη και μας ελευθέρωσε από τα δεσμά της αμαρτίας.

δ. Η ώρα της ελεύσεως τουΚυρίου κατά τη δευτέρα ένδοξο παρουσία Του υπολογίζεται και συνδέεται με τα μεσάνυκτα, όπως ο ίδιος ο Κύριος συνιστούσε στους Μαθητές Του να γρηγορούνκαι να προσεύχονται, γιατί δε γνωρίζουν ποία ώρα θα έλθει «η οψέ η μεσονυκτίου η αλεκτοροφωνίας»11. Εξ άλλου «μέσης νυκτός» ακούστηκε η φωνή «Ιδού ο νυμφίος»12. Στην παραβολή των δέκα Παρθένων και οι Απόστολοι τονίζουν ότι ο Κύριος έρχεται «ως κλέπτης εν νυκτί»13.

ε. Και ότι κατά προέκταση των ανωτέρω η ανάσταση των νεκρών και η κρίση μας μεσάνυκτα πιθανότατα θα λάβουν χώρα.

Εάν παράλληλα μ' αυτά ληφθεί υπόψη ότι:

α. Η είσοδος στον Ιερό Ναό, τον οίκο του Θεού είναι μία ζωντανή εικόνα της εισόδου μας στον ουράνιο παράδεισο.

β. Το φυσικό ξύπνημα και η έγερσή μας από το κρεβάτι είναι εικόνα εκείνης της εγέρσεως από το βαθύ ύπνο του θανάτου.

γ. Και ότι η πραγματικότητα της αναστάσεως των νεκρών μας θυμίζει τις υποχρεώσεις και τα καθήκοντά μας προς τους κεκοιμημένους μας, ανευρίσκει κανείς τα σπουδαία θέματα, τα ποία έγιναν αίτια να συγκεντρωθεί ένα λειτουργικό υλικό απαράμιλλου κάλλους η ακολουθία του Μεσονυκτιού.

Στην πληρότητά της προορίστηκε και τηρείται και σήμερα στα Μοναστήρια. Στους ενοριακούςναούς και τις οικίες των πιστών που συνηθίζουν να τη χρησιμοποιούν, υπάρχει πολύ μικρότερη εκλογή που ανευρίσκεται σε ορισμένα Προσευχητάρια.

Το Μεσονυκτικό αρχίζει με το «Βασιλεύ Ουράνιε...» και το Τρισάγιο, τα οποία παραλείπονται,όταν έχει διαβαστεί προηγουμένως η Προοιμιακή Προσευχή και ακολουθεί ο Ν' (50ος) Ψαλμός:«Ελέησον με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου... », εφ' όσον πρέπει πάντοτε να ζητάμε το έλεος και τη συγγνώμη Του, εξομολογούμενοι την αμαρτωλότητά μας, για να γίνεται περισσότερο εισακουστή η προσευχή μας.

10. Ματ. κη΄, 1.

11.Μαρ. ιγ', 35.

12.Α' Θεσ. ε΄2. Β' Πε. γ', 10· Απ, γ' , 3· ιστ, 15.74· Ματ. κε΄6.

13.Ματ. κε΄ 6.

Ακολουθεί ο ραη' (118ος) Ψαλμός, ο «Άμωμος», ο οποίος συνήθως διαβάζεται στις Ι. Μονές.Ονομάστηκε έτσι από την αρκτική του φράση «Μακάριοι οιάμωμοι εν οδώ» και είναι ομακρότερος ψαλμός του Ψαλτηρίου. Είναι διπλά κατάλληλος για το Μεσονυκτικό πρώτον, για το στίχο που λέγει «Μεσονύκτιον εξεγειρομην του εξομολογείσθαί σοι επί τα κρίματα της δικαιοσύνης σου»14 και δεύτερον, για την αναφορά στα κρίματα, στους νόμους, στα λόγια, στις εντολές και στα δικαιώματα του Θεού, που διεγείρουν στην ψυχή το φόβο και την εμπιστοσύνηστο νόμο και τη δίκαια Του χρίση.

Μετά το Πιστεύω, το οποίο τοποθετείται στην πρωινή και βραδινή ακολουθία για να ομολογούμε πάντοτε την ορθή πίστη μας, ώστε ο θάνατος να μας εύρει «ορθοτομούντας» και στερεά εδρασμένους στην αληθινή μαρτυρία και ομολογία, συνεχίζει με δύο τροπάρια, θέμα των οποίων είναι η έλευση του Νυμφίου και η κρίση, γνωστά από τη Μεγάλη Εβδομάδα. «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται... » και «Την ημέραν έχει νην την φοβεράν ...».

Και ύστερα από μερικούς άλλους (σχετικούς με την ώρα της ημέρας και τις ανάγκες - αιτήσειςμας) ψαλμούς, τροπάρια και ευχές κατακλείει με τα τροπάρια υπέρ των κεκοιμημένων, που αποτελούν δέηση για τη συγχώρηση και ανάπαυσή τους, όπως και στο Μεσονυκτικό του Σαββάτου. Το διαβάζουμε όπως ακριβώς το έχει στο Μέγα Ωρολόγιο. Στο Μεσονυκτικό των Κυριακών επικρατεί ιδιαίτερα η Τριαδική δοξολογία και η Ανάσταση του Κυρίου. Τον Άμωμο αντικαθιστά ο Τριαδικός Κανόνας, στον οποίο δοξολογείται ο εν Τριάδι Θεός και ψάλλονται τριαδικά τροπάρια. Να ένα: «Άξιον εστίν ως αληθώς του δοξάζειν σε τον Θεόν Λόγον, δν φρίττεικαι τρέμει τα Χερουβίμ και δοξολογούσιν α1. δυνάμεις των ουρανών, τον αναστάντα τριήμερον εκ τάφου, Χριστόν τον ζωοδότην, φόβφ δοξάσωμεν»

Πριν από το Μεσονυκτικό πρέπει να προηγείται η ακολουθία της Προοιμιακής Προσευχής, η οποία είναι μία ευχαριστήριος προσευχή προς τον Θεό μετά την έγερσή μας από τον ύπνο. Επειδή είναι σύντομη, είναι κατάλληλη να λέγεται, τουλάχιστον αυτή, από εκείνους που δε διαθέτουν κάθε πρωί τον απαραίτητο χρόνο να διαβάσουν και το Μεσονυκτικό.

14. Στίχος 52

ΟΡΘΡΟΣ

Η Ακολουθία του Όρθρου είναι η πλουσιότερη, η μεγαλύτερη, η «δυσκολότερη» και η πιο ποικιλόμορφη ακολουθία του 24ώρου.

Ως προς το περιεχόμενο και το θέμα της, η Ακολουθία αυτή είναι δοξολογία και ευχαριστία προς τον Θεό που αξίωσε τα πλάσματά Του να περάσουν τη νύκτα και να δουν πάλι το φως της ημέρας, το αισθητό φως, που είναι τύπος του αληθινού φωτός, του Χριστού. Άλλά συγχρόνως είναι και δέηση για ευλογία των έργων των χειρών μας που σε λίγο αρχίζουν. Το πλήθος των τροπαρίων και των ύμνων με τα οποία υμνείται και τιμάται ο εορταζόμενος άγιος ή το εκκλησιαστικό γεγονός (η γέννηση π.χ. του Χριστού ή η βάπτισή Του κ.λπ.) που αυτή την ημέρα θέλουμε να τιμήσουμε, λαμπρύνουν πολύ τον Όρθρο, αλλά και τον προσαρμόζουν προς το θέμα των εορτών.

Η ακριβής τέλεση του Όρθρου δεν απαιτεί μόνο χρόνο, αλλά και γνώση του τυπικού και πρακτική εμπειρία. Στα Μοναστήρια απαιτείται χρόνος 2-4 ωρών. Στους ενοριακούς ναούς τελείται συντετμημένος, λόγω στενότητας χρόνου, (διαρκεί μία έως μιάμιση ώρα), παραμένει όμως, εν μέρει, το αρχαίο κάλλος και προπαντός η μεγαλοφυής σύλληψη της πορείας και του περιεχομένου της ορθρινής προσευχής της Εκκλησίας.

Μετά το «Ευλογητός... » και το Τρισάγιο, άρχιζε η Ακολουθία υπέρ του Βασιλέως της οποίας σήμερα λείψανό της είναι τα αναγιγνωσκόμενα τρία τροπάρια «Σώσον , Κύριε, τον λαόν σου...», «Ο υψωθείς εν τω σταυρώ...» και «Προστασία φοβερά...». Ακολουθεί η μικρή συναπτή, όποτε οΙερέας δοξολογεί την αγία, ομοούσιο και ζωοποιό Τριάδα και ο λαός απαντά με την αγγελική δοξολογία «Δόξα εν υψίστοις Θεό) και επί γης ειρήνη εν ανθρώπους ευδοκία» (τρις), που για πρώτη φορά ακούστηκε τη νύκτα της γεννήσεως του Θεανθρώπου και σήμανε την ανατολή του Ηλίου της δικαιοσύνης και την έναρξη της νέας εν Χριστώ ημέρας.

Και συνεχίζει (ο λαός) με την αιτήσει για θεία βοήθεια, ώστε να μπορέσουμε να αναφέρουνε στον Θεό ευάρεστη δοξολογία: «Κύριε, τα χείλη μου ανοίξεις και το στόμα μου αναγγέλλει την αίνεσίν σου» (δις). Μ' αυτούς τους δύο στίχους αρχίζει ο Εξάψαλμος έξι ψαλμοί χωρισμένοι σε δυο τριάδες (3ος, 37ος, 62ος και 87ος, 102ος, 142ος) 15.

15. Μετά τον 620 ψαλμό ο Αναγνώστης λέγει: Δόξα ... Και νυν... Αλληλούια, αλληλούια, αλληλούια, Δόξα σοι ο Θεός (τρις), Κύριε ελέησον (τρις). Δόξα ... Και νυν ... και άρχεται η ανάγνωση των λοιπών τριών ψαλμών χωρίς να κάνει το σταυρό του.

Οι έξι αυτοί ψαλμοί ομιλούν για την έγερσή μας από τον ύπνο, για την πρωινή προσευχή, για την είσοδο στο ναό του Θεού, για το έλεος και τη σωτηρία που αναμένει ο άνθρωπος από τον Θεό. Είναι ο πρώτος στεναγμός του ανθρώπου, που ευρισκόμενος στο επίγειο αυτό σκήνος (σώμα), στενάζει, επιποθώντας να ενδυθεί το ουράνιο και αιώνιο.

Παρακολουθούμε τον Εξάψαλμο ακίνητοι, σιωπηλοί, με κατάνυξη, αλλά και «φόβο», χωρίς να κάνουμε το σταυρό μας ή μετάνοιες, γιατί ο Εξάψαλμος παριστάνει το χρόνο της παγκοσμίου κρίσεως κατά τη δευτέρα παρουσία του Κυρίου μας. Γι' αυτό η στάση και συμπεριφορά μας πρέπει να είναι ανάλογη, όπως θα είναι τότε, ενώπιον του φοβερού βήματός Του, προ της κρίσεώς μας.

Μετά τον Εξάψαλμο και τα Ειρηνικά που ακολουθούν, η 
κατανυκτική ατμόσφαιρα γίνεται χαρμόσυνη, (στις Μονές ανάβουν «φώτα ») και αντηχεί ο στίχος του 117 ψαλμού: «Θεός Κύριος, και επέφανεν ημίν ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου», επαναλαμβανόμενος άλλες τρεις φορές σαν εφύμνιο τριών στίχων του ιδίου ψαλμού και ακολουθούν τα Απολυτίκια της ημέρας. Στη Μεγ. Τεσσαρακοστή επειδή δεν εορτάζονται μνήμες Αγίων, αντί του «Θεός Κύριος... » ψάλλεται το «Αλληλούια» με στίχους από την Ωδή του προφήτου Ησαΐα : «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου προς σε ο Θεός».

Στις ιερές Μονές ακολουθεί η στιχολογία του Ψαλτηρίου. Οι 150 ψαλμοί της Παλαιάς Διαθήκης, κληρονομήθηκαν από την παλαιά λατρεία στο νέο Ισραήλ, την Εκκλησία, και καθαγιάστηκαν από τον ίδιο τον Κύριο, τους Αποστόλους και τους Πατέρες που τους χρησιμοποίησαν.

Φράσεις οργής και εκδικήσεως, που αναφέρονται στους εχθρούς του εκ πεσόντως Ισραήλ και δεν ταιριάζουν στα στόματα των Χριστιανών, εναρμονίζονται με την υποδήλωση ως πνευματικού εχθρού πλέον του διαβόλου. Και χρησιμοποιούνται κατ' εκλογήν, ανάλογα με τα θέματα των εορτών και των ωρών της ημέρας, επειδή βρέθηκαν σε πολλούς ψαλμούς μεσσιανικά στοιχεία ήΠροφητείες που εκπληρώθηκαν.

Ολόκληρο το Ψαλτήρι διαιρείται σε είκοσι ίσα σχεδόν μέρη, τα λεγόμενα «Καθίσματα» και το καθένα από αυτά σε τρεις υποδιαιρέσεις, τις «Στάσεις». Ο 118ος ψαλμός, ο «Άμωμος», αποτελεί μόνος του, λόγω του μεγέθους του, ένα «Κάθισμα». Κάθε εβδομάδα διαβάζεται ολόκληρο το Ψαλτήρι με τρία καθίσματα την ημέρα, ένα στον Εσπερινό και δύο στον Όρθρο (την Κυριακή διαβάζονται δύο, στον Όρθρο μονό). Στην περίοδο της Τεσσαρακοστής τα «Καθίσματα» διπλασιάζονται και η «ανακύκλησις» του Ψαλτηρίου γίνεται δύο φορές την εβδομάδα. Μετά από κάθε «Κάθισμα» ακολουθούν συνήθως τρία τροπάρια με θέμα της εορτής, τα οποία ονομάζονται Καθίσματα, επειδή, ενώ αυτά ψάλλονταν, κάθονταν οι πιστοί για να αναπαυθούν.

Στους ενοριακούς Ναούς που δε διαβάζεται Ψαλτήρι, ακολουθούν μετά τα τροπάρια-Καθίσματα (που διατηρούνται), τα Ευλογητάρια που ψάλλονται τις Κυριακές ήτα Σάββατα. Λέγονται έτσι γιατί προτάσσεται στο καθένα από αυτά ο 12ος στίχος του 118 ψαλμού», του «Αμώμου»:«Ευλογητός ει, Κύριε, δίδαξον με τα δικαιώματά σου». Τα Ευλογητάρια αντλούν το περιεχόμενότους από το θέμα της ημέρας. Υπάρχουν στο Μέγα Ωρολόγια νεκρώσιμα ευλογητάρια για Σάββατα (π.χ. «των αγίων ο χορός εύρε πηγήν της ζωής...» κλπ.) και αναστάσιμα για τις Κυριακές (π.χ. «των αγγέλων ο δήμος κατεπλάγη ορών σε...).

Στις μεγάλες εορτές, στα πανηγύρια και στις αγρυπνίες στη θέση του «Αμώμου» ψάλλεται ο«Πολυέλεος». Είναι από τα ωραιότερα μουσικά κομμάτια του Όρθρου. Αποτελείται από δύο πανηγυρικούς Ψαλμούς, τον 134ο και 135ο. Ο πρώτος, γνωστός από τοπρόψαλμά του: «Δούλοι Κύριαν», αποτελεί μία πρόσκληση για δοξολογία του Θεού για τα θαυμάσια έργα Του στη φύση και την Ιστορία. Ο δεύτερος κινείται στα ίδια θέματα και έχει ως επωδό το: 
«Ότι ες τον αιώνα το έλεος αυτού», που επαναλαμβάνεται σε κάθε στίχο του. Για το πολύ, λοιπόν,έλεος του Θεού ονομάζεται «Πολυέλεος». Ψάλλονται και οι δύο ψαλμοί, πανηγυρικά, με εφύμνιατο «Αλληλούια».

Μαζί με τον «Πολυέλεο » ψάλλεται καιη «Εκλογή».

Πρόκειται για στίχους κατ' εκλογήν από διάφορους ψαλμούς. Τέτοιες εκλογές έχουμε πολλές γιαόλες τις μεγάλες εορτές και για τις εορτές των μεγάλων Αγίων. Και εδώ Ψάλλουμε εφύμνιο, το«Αλληλούια».

Η «Υπακοή» είναι τροπάρια που προτάσσεται των Αναβαθμών και σήμερα αναγιγνώσκεται, μετά τα Ευλογητάρια. Παλαιότερα ψάλλοταν «καθ' υπακοήν», δηλαδή με την καθοδήγηση του ψάλτου ο λαός υπέψαλλε, υπήκουε υπακοή). Σε δύο περιπτώσεις διασώθηκε ο αρχαϊκός αυτός τρόπος Ψαλμωδίας στους Εσπερινούς των Χριστουγέννων με τα τροπάρια «Λαθών ετέχθης... » και «Ανέτειλας, Χριστέ εκ Παρθένου...» και των Θεοφανείων με το «Επεφάνης 
εν τω κόσμω... » και «Αμαρτωλοίς και τελώνας ... ».

Στο πρώτο απόαυτά, παραδείγματος χάριν, μετά από το τροπάριο πουέψαλλε ο Χορός«Λαθών έτεχθης υπό το σπήλαιον...» κ.λπ., συνέχιζε και ο Λαός, ύποψάλλοντας, «καθ' υπακοήν»και το υπόλοιπον του τροπαρίου, σε ήχο πλάγιο του β': «...Και μάγοι»; σοι προσήνεγκαν εν πίστει προσκυνούντας σε, μεθ' ών ελέησον ημάς».

Το ίδιο επαναλαμβάνεται καιστουςεπόμενους στίχους, «...Και μάγοι»; οι προσήνεγκαν...»

Μετά τα Ευλογητάρια και την Υπακοή ψάλλοντω οι Αναβαθμοί. Ήταν 15 ψαλμοί πουεψάλλονταν από τους Εβραίους, όταν, στις μεγάλες εορτές, ανέβαιναν στα Ιεροσόλυμα. Γι' αυτό λέγονταν Αναβαθμοί δηλ. αναβάσεις -σκαλοπάτια. Σήμερα, στη θέση των Ψαλμών, ψάλλοντω τροπάρια που συνετέθηκαν απότον όσιο Θεόδωρο το Στουδίτη, κατ' έμπνευση των ψαλμών αυτών και λέγονται πάλι Αναβαθμοί.

Μετά τους Αναβαθμούς, ακολουθεί τις Κυριακές η τάξη του εωθινού Ευαγγελίου.

Προηγούνται δύο προκείμενα, η ανάγνωση του Ευαγγελίου, το «Ανάστασιν Χριστούθεασάμενοι...», ο Ν' (50) ψαλμός, τρία τροπάρια και η ειδική συναπτή «Σώσον ο Θεός τον λαόν σου...».

Ευαγγελία Όρθρου των Κυριακών – Εωθινά

Αυτά είναι ένδεκα Αναστάσιμα Ευαγγέλια, που διαβάζονται εναλλάξ. Λέγονται εωθινά,δηλαδή πρωινά, είτε γιατί διαβάζονται κατά την εωθινή ακολουθία, τον Όρθρο, είτε γιατί η Ανάσταση διαπιστώθηκε το πρωί της Κυριακής. Και είναι ένδεκα είτεγιατί ένδεκα ήσαν οι μάρτυρες της Αναστάσεως, οι ένδεκα Απόστολοι, είτε γιατί σε ένδεκα υπολόγιζαν τις εμφανίσειςτου αναστάντος Κυρίου. Τα Εωθινά μας θυμίζουν τιςσυνθήκεςΑναστάσεως του Κυρίου.

Ο ιερεύς σαν άγγελος Κυρίου, ντυμένος με λευκά συνήθως άμφια διαβάζει το Ευαγγέλιο-τομήνυμα, από το δεξιό μέρος της Αγ. Τραπέζης που συμβολίζει τον τάφο, όπουστεκόταν ο Άγγελοςκαιανάγγειλε στις Μυροφόρες το γεγονός. «καιιδού σεισμός εγένετο μέγας άγγελος γαρ Κυρίουκαταβάς εξ ουρανού προσελθών απεκύλισε τον λίθον από της θύρας και εκάθητο επάνω αυτού...αποκριθείς δε ο άγγελος είπε ταις γυναιξί' μη φοβείσθε υμείς οίδα γαρ ότι Ιησούν τονεσταυρωμένον ζητείτε' ουκ έστιν ώδε: ηγέρθη γαρ καθώς είπε δεύτε ίδετε τον τόπον όπουεκείτο οΚύριος. και ταχύ πορευθείσαι είπατε τοις μαθηταίς αυτού ότιηγέρθη από των νεκρών, και ιδού προάγει υμάς εις την Γαλιλαίαν εκεί αυτόν οψεσθε' ιδού είπον υμίν » (Ματ. κη',2, 5- 7). Έτσι ο πιστός λαός βλέπει με τα μάτια της ψυχής του την Ανάσταση. Σε λίγο βλέπει τον Ιερέα να κρατά το Ευαγγέλιο, το σύμβολο του αναστάντος Χριστού, με το φελώνιο του απόσεβασμό, να εξέρχεταιαπό την Ωραία Πύλη, όπως ο Χριστός από τον Τάφο και να στέκεται στομέσον των «Μαθητών». Την προσκύνηση και τον ασπασμό τον δέχεται από τον πιστό λαό λατρευτικά, (όχι τιμητικά), με τάξη καιευλάβεια16, όπως καιαπότις Μυροφόρες αμέσως μετά την Ανάστασή Του. Για την προσκύνηση ο Ιερέας εξέρχεται του Ι. Βήματος στον στίχο του Ν' Ψαλμού: «...Ιδού γαρ αλήθειανηγάπησας...». Μετά τον Ν' ψαλμό ακολουθούν τρία (κατανυκτικά στηΜ. Τ/στη) τροπάρια και το«Σώσον, ο Θεός, τον λαόν σου...».

Τις καθημερινές δε διαβάζεται Ευαγγέλιο Όρθρου, πλην των Δεσποτικών, Θεομητορικών και εορτών μεγάλων Άγίων. Σ' αυτές τις εορτές το Ευαγγέλιο του Όρθρου αναγινώσκεται από την ωραία Πύλη, όπως το Ευαγγέλιο της Θείας Λειτουργίας και δεν προβάλλεται για ασπασμό στους πιστούς17.

16. Όσοι φροντίζουν να κοιμούνται το Σάββατο βράδυ ενωρίτερα, σηκώνονται εγκαίρως το πρωί της Κυριακής και προλαμβάνουν ακόμη και τον Εξάψαλμο. Απολαμβάνουν το Εωθινό Ευαγγέλιο και την ώρα της προσκυνήσεώς Του, προσέχουν να μην καθυστερούν (όταν υπάρχει πλήθοςπιστών). Τιςμικρές μετάνοιες τιςχάνουν πριν φθάσουν στο Ευαγγέλιο και ασπάζονται αυτό μόνο. Δενείναι απαραίτητο να φιλούν το χέρι του Ιερέα, γιατί όποιος αξιώνεται να φιλήσει τον ίδιο τον Χριστό, δεν έχει ανάγκη από άλλες ευλογίες.

17. Όσοι από κακή συνήθεια 11 άγνοια γονατίζουν την ώρα που διαβάζεται είτε το Ευαγγέλιο του Όρθρου είτε τοτης Θ. Λειτουργίας, καλόν είναι να σταματήσουν. Προσκυνούμε μόνο το Εωθινό.

18. Κατηγορούν τη λατρεία μας ότι είναι στατική, απολιθωμένη χωρίς ζωή, κίνηση 11 εξέλιξη. Η διαπίστωση αυτή είναι τελείως ανακριβής.

Μετά το Εωθινό αρχίζουν οι Κανόνες. Πρόκειται για αριθμό τροπαρίων, που υποδιαιρούνται σε οκτώ ήεννέα μέρη - Ωδές, κατά το πρότυπο των εννέα βιβλικών Ωδών και ψάλλονται στον Όρθρο με στίχους από τις αντίστοιχες 
Ωδές. Το πρώτο τροπάριο κάθε ωδής ονομάζεται Ειρμός, (από το ρήμα είρω = συνδέω, συμπλέκω, τρέπω) γιατί με βάση αυτό συντάσσονται και ψάλλονται δηλ. τρέπονται τα υπόλοιπα τροπάρια της ωδής. Κανόνες έχουμε ανάλογα με τον αριθμό των ωδών διωδίους (διώδια), τριωδίους (τριωδια, εξ υ και «Τριώδιον») μέχρι και εννεαώδιους κανόνες. Σήμερα η έλλειψη χρόνου στους ενοριακούς ναούς έχει σαν αποτέλεσμα από τις Ωδές να ψάλλεται μόνον η ωδή της Θεοτόκου και από τον Κανόνα της ημέρας μόνον η α' και Υ' ωδή, χωρίς στίχο των Ωδών, αλλά με πρόψαλμα - στίχο ανάλογα προς το θέμα του κανόνος: «Δόξα τη αγία Ανάστασει σου, Κύριε», «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς», «Άγιε του Θεού πρέσβευε υπέρ ημών» κ.λπ.19. Μετά την Υ' Ωδή ψάλλονται τα Καθίσματα και ο Ειρμός της στ' Ωδής, ο ποτε αναγινώσκεται το Κοντάκιο και ο Οίκος για να ακολουθήσει το Συναξάριο της ημέρας.

Ακολουθούν αμέσως οι Καταβασίες, οι οποίες αποτελούνται από τους Ειρμούς των Κανόνων των Δεσποτικών και Θεομητορικών εορτών. Την ώρα που ψάλλονται, οι Ιεροψάλτες κατεβαίνουν από τα στασίδια τους (εξ ου και το όνομά τους). Γνωστές κατεβασιές είναι: «Ανοίξω το στόμα μου...» της Θεοτόκου. «Χριστός γεννάται...» των Χριστουγέννων, «Σταυρόν χαράξας...» της Υψώσεως του Τ. Σταυρού κ.λπ. Μετά την καταβασία της η' ωδής, ο Ιερέας (ή ο Διάκονος) εκφωνεί: «Την Θεότοκον και Μητέρα του Φωτός». Στη συνέχεια οι χοροί ψάλλουν το, «Μεγαλύνει η ψυχή μου...» επισυνάπτοντες σε κάθε ένα των έξι στίχων αυτού το «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ…»20Στο τέλος ψάλλεται η καταβασία της θ' Ωδής για ν' ακολουθήσει η μικρή Συναπτή (της θ' Ωδής)21.

19. Κατηγορούν τη λατρεία μας ότι είναι στατική, απολιθωμένη χωρίς ζωή, κίνηση 11 εξέλιξη. Η διαπίστωση αυτή είναι τελείως ανακριβής.

Γιατί από το σημείο αυτό του Όρθρου, τις Ωδές και τους Κανόνες, αποδεικνύεται το αντίθετο. Η θεία Λατρεία μας συνδυάζει την παράδοση και ιστορική μορφή με τη διαρκή και ακατάπαυστη δημιουργική εξέλιξη και προσαρμογή. Η Λατρεία της Εκκλησίας μας είναι κατ' εξοχήν ζώσα Λατρεία.

21.Όταν ο χορός φθάνει στο «...την όντως Θεοτόκον... » τότε ενδείκνυνται να κάνουμε τοσταυρό μας, γιανα τονίζουμε το Θεοτόκος.

21.Ορισμένοι Ιερείς στο σημείο αυτό του Όρθρου έχουν την καλή 
συνήθεια πριν από την αίτηση της ενάτης να κτυπούν ένα καμπανάκι. 
Ακολουθεί σιγή και με χαμηλή φωνή λέγουν: «Μνήσθητι, Κύριε, των 
ζώντων δούλων Σου, ών έκαστος κατά διάνοιαν έχει» και αρχίζουν να εξάγουν μερίδες ζώντων. Μετά από λίγο ξαναλέγουν «Μνήσθητι, Κύριε, και των κεκοιμημένων δούλων Σου, ών έκαστοςκατά διάνοιαν έχει» και συνεχίζουν να εξάγουν μερίδες κεκοιμημένων. Την ίδια ώρα οι πιστοί που είναι σχετικά ενημερωμένοι συμμετέχουν ενεργά στην Ακολουθία της Προσκομιδής μνημονεύοντας τα ονόματα των δικών τους. Στο τέλος οι Ιερείς συνεχίζουν με την αίτηση «Έτι και έτι ... ».

Παλαιοτέρα στο τέλος κάθε ωδής ψάλλοταν πάλι ήο Ειρμός του Κανόνος ή ο Ειρμός της πλησιέστερης Δεσποτικής ή Θεόμητορυοκ; Εορτής. Αυτοί οι Ειρμοί των μεγάλων εορτών αποτελούν τις λεγόμενες Κατεβασιές, επειδή ψάλλονταν στο μέσον του Ναού, όπου κατέβαιναν οι ψάλτες από τα στασίδια τους.

Το τελευταίο τμήμα του Όρθρου είναι το απόγειο της όλης Ακολουθίας. Αρχίσαμε μέσα στο σκοτάδι της νύκτας με τη θρηνητική ανάγνωση του Εξάψαλμου, ο τόνος ανέβηκε με τη στιχολογίατου Ψαλτηρίου υψώνεται περισσότερο στην ψαλμωδία των Ωδών και των Κανόνων και φθάνει στο αποκορύφωμά της, στους Αίνους και τη Δοξολογία. Διαπιστώνει πράγματι κανείς πώς ηδιαδοχή των επί μέρους λειτουργικών στοιχείων στην Ακολουθία αυτή, έχει διαταχθεί κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι μία απομίμηση της πορείας των φυσικών φαινομένων που συνοδεύουν την υποχώρηση του σκότους καιτην εμφάνιση του φωτός. Η ψυχή του πιστού φωτίζεται από την έλευση του αισθητού, αλλά κυρίως του νοητού φωτός και φυσιολογικά δοξολογεί μαζί με όλη την κτίση Τον «δείξαντα το φως».

Αρχίζει με το Εξαποστειλάριο που περιέχει την αίτηση για την αποστολή του φωτός, συνεχίζει με το«Πασαπνοάριο» και τα τροπάρια των Αίνων, οι στίχοι των οποίων προσκαλούν τη λογική καιάλογη κτίση να δοξολογήσει τον Θεόκαι καταλήγει στη Δοξολογία προς τον Τριαδικό Θεό πουείπε «εκ σκότους φως λάμψαι». Και τα τρία δηλαδή αυτά στοιχεία έχουν ουσιαστικά ένα και το αυτό θέμα προς το οποίο οδηγούν με κλιμακωτό τρόπο.

Εξαποστειλάριο λέγεται δια το «εξαπόστειλον το φως σου, ως φωταγωγικόν προ των αίνων λεγόμενον» (Συμεών Θεσ/νίκης) και σημαίνει «εξαποστέλλειν το (νοητό) φως». Στην αρχική του μορφή που διασώζεται στους Όρθρους των Κυριακών, είναι ο στίχος «Άγιος Κύριος ο Θεός ημών. Υψούτε Κύριον τον Θεόν ημών και προσκυνείτε τω υποποδίω των ποδών αυτού, ότι άγιος εστίν» (Ψαλ. η', 5). Αργότερα προστέθηκαν και τροπάρια με την ίδια ονομασία, Εξαποστειλάρια ή Φωταγωγικά. Τα εορταστικά τροπάρια που ψάλλονται σε ημέρες εορτών λέγονται Εξαποστειλάρια, ενώ σε ημέρες «άμνημες» δηλαδή σε ήμέρες νηστείας (Τεσσαρακοστής) που δεν υπάρχει μνήμη εορτάζοντος Αγίου λέγονται Φωταγωγικά (= άγειν το φως ίδια έννοια). Φωταγωγικά υπάρχουν οκτώ, όσοι και οι ήχοι και Ψάλλονται εκ περιτροπής στις Τεσσαρακοστές. Τις άλλες ημέρες, τις μη νηστίσιμες, ψάλλονται τα Εξαποστειλάρια της εορτής του Αγίου από το Μηναίο και όταν δεν υπάρχουν, από το Μέγα Ωρολόγιο ή την Παρακλητική. Τις Κυριακές ψάλλονται εναλλάξ από την παρακλητική τα ένδεκα αναστάσιμα Εξαποστειλάρια του Όρθρου μαζί με το Θεοτόκιο επηρεασμένα από το Εωθινόν Ευαγγέλιο, (το οποίο επηρεάζει 
και τα ένδεκα Δοξαστικά τροπάρια των «Αίνων»).

Αίνοι είναι οι τρεις τελευταίοι ψαλμοί του ψαλτηρίου (148-150). Οι περισσότεροι στίχοι του πρώτου και όλοι οι στίχοι του τελευταίου αρχίζουν από την προτροπή «Αινείτε». Καλούν τη λογική και την άλογη κτίση να αινέσει το όνομα του Θεού. Γι' αυτό ονομάστηκαν Αίνοι. Οι τρεις αυτοί ωραίοι ψαλμοί απαντούν σ' όλες τις ακολουθίες του Όρθρου όλων των χριστιανικών Εκκλησιών. Όλοι οι λαοί και όλες οι φυλές της γης μαζί με όλη την κτίση ψάλλουν την ίδια ώρα, με τα ίδια λόγια στον Δημιουργό τους την πρωινή Δοξολογία. Οι στίχοι τους ψάλλονται αντιφωνικά και στους τελευταίους παρεμβάλλονται τροπάρια, που είναι στιχηρά των Αίνων, ή κατά συνεκδοχή «Αίνοι», τα οποία στις ενορίες αυτά μόνον ψάλλονται. Οι Αίνοι αναγιγνώσκονται τις ημέρες που δεν υπάρχουν στο Μηναίο Στιχηρά των Αίνων, οπότε τελείται «Όρθρος Καθημερινές». Δηλαδή διαβάζονται, οιανωτέρω ψαλμοί των Αίνων ή και ψάλλονται), το «Σοι δόξα πρέπει...», ή Δοξολογία χύμα, τα Πληρωτικά, τα Απόστιχα, «Αγαθόν το εξoμoλoγείσθαι…», Τρισάγιον, Απολυτίκια, Α' Ώρα, Απόστολος, Ευαγγέλιον, Εκτενής, Απόλυση. Μετά τους «Αίνους»ψάλλεται στο «Δόξα...» το Δοξαστικό των «Αίνων». Υπάρχουν ένδεκα Δοξαστικά, αντίστοιχα των ένδεκα Εωθινών Ευαγγελίων, τα οποία εναλλάσσονται κάθε Κυριακή. Στο «Και νυν...» ψάλλεται Θεοτόκιο την Κυριακή το πολύ γνωστό «Υπερευλογημένη υπάρχεις, Θεοτόκε παρθένε...». Και ακολουθεί το αποκορύφωμα και το θριαμβευτικό τέλος της ακολουθίας του Όρθρου, ή Μεγάλη Δοξολογία. Αρχίζει με το «Δόξα σοι τω δείξαντι το φως». Αποτελείται από σταχυολογημένους ψαλμούς στίχους, (ορισμένοι δεν είναι αυτολεξεί μεταφερμένοι), γεμάτους αίνο και δοξολογία στη μεγαλοσύνη του Θεού Πατρός και του Κυρίου Ιησού Χριστού. Περιλαμβάνει τρία τμήματα: (α) το δοξολογικό (στιχ. 1-6), (β) το ευχολογικό (οι τρεις επόμενοι στίχοι) και (γ) το παρακλητικό (οι έξι τελευταίοι ψαλμοί στίχοι).

Όταν στον Όρθρο δεν προβλέπεται μεγάλη Δοξολογία, διαβάζεται «χύμα» Τι μικρή Δοξολογία, η οποία είναι βασικά όμοια με τη μεγάλη, αλλά διαφέρει στην ύπαρξη του Προοιμίου «Σοι δόξα πρέπει, στη διαφορετική σειρά των στίχων και στο δοξολογικό επισφράγισμα «Σοι πρέπει αίνος...». Η Μ. Δοξολογία κατακλείεται συνήθως με το αναστάσιμο τροπάρια «Σήμερον σωτηρία τω κόσμω γέγονεν...». Μετά από το τροπάρια αυτό εισερχόμαστε στη Θεία Λειτουργία. Με την έναρξη της δοξολογίας ο Λειτουργός, συνδυάζοντας και την Απόλυση της Προσκομιδής,(λέγοντας σ' αυτή την περίπτωση και τα τροπάρια «Εν τάφω σωματικώς...» κ.λπ.) προσφέρει κατά την αρχαία τάξη θυμίαμα και θυμιάζει την Αγία Πρόθεση, την Αγία Τράπεζα, το Ιερό Βήμα, τις εικόνες του τέμπλου και το λαό (από την Ωραία Πύλη), επειδή αρχίζει η Θεία Λειτουργία. Στη συνέχεια λέγει μυστικά την Εκτενή δέηση, τα Πληρωτικά και την Απόλυση.

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΘΡΟΥ

1. Ο Ιερεύς: Ευλογητός ο Θεός ημών ...

2. Ο Αναγνώστης: Αμήν. Τρισάγιον, Παναγία Τριάς...Δόξα...Και νυν... Πάτερ ημών...

3. Ο Ιερεύς: Ότι σου εστίν η βασιλεία...

4. Ο Αναγνώστης: Αμήν. Σώσον Κύριε τον λαόν σου... Δόξα... Ο υφωθείς εν τω Σταυρώ... Και νυν... Προστασία φοβερά...

5. Ο Ιερεύς: Ελέησον ημάς ο Θεός ... κ.λπ. Ο Χορός μετά από κάθε δέηση το: Κύριε ελέησον (τρις). Ο Ιερεύς: Ότι ελεήμων ...

6. Ο Αναγνώστης: Αμήν. Εν ονόματι Κυρίου ευλόγησον, Πάτερ.

7. Ο Ιερεύς: Δόξα τη αγία και ομοουσίω ...

8. Ο Αναγνώστης: Αμήν. (Μετ' ευλαβείας και φόβου απαγγέλλεται) ο Εξάψαλμος 22. Την ώρα του Εξάψαλμου ο Ιερέας αναγινώσκει μυστικά τις 12 ευχές του Όρθρου.

9. Ο Ιερεύς εκφωνεί τα Ειρηνικά: Εν ειρήνη του Κυρίου... Ο Χορός Ψάλλει Κύριε ελέησον μετά από κάθε δέηση.

10. Ο Χορός: Αμήν. Θεός Κύριος ... (τετράκις) με τους στίχους και ακολουθούν τα Απολυτίκια.

11. Ο Ιερεύς τη Μικρά Συναπτή: Έτι και έτι... Ο Χορός: Κύριε ελέησον. Εκφώνηση του Ιερέα: Ότι σον το κράτος ... Ο Χορός: Αμήν.

Από εδώ και κάτω το Τυπικό διαφοροποιείται σε τρεις περιπτώσεις Όρθρου: Κυριακής,καθημερινής και εορταζόμενου Αγίου. Θα αναλύσουμε τις δύο πρώτες:

                                                                            ΚΥΡΙΑΚΗΣ23                     ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ

12. Χ: Καθίσματα Αναστάσιμα                                   Καθίσματα παρακλητικής;

                                 Ελογητάρια »                                        Μηναίου, Τριωδίου η Πεντηκο-

                                 13: Ι. Μικρά Συναπτή.                          σταρίου αναλόγως περιόδου

Εκφώνησις: Ότι ηυλόγηται ...                                     Ν' Ψαλμός

14. Χ: Υπακοή (χύμα)

Αναβαθμοί του ήχου

Αναστάσιμο Προκείμενο.

15. Χ: Κανόνες.                                                                     Κανόνες.

Αναστάσιμα και του Αγίου. Παρακλητικής (η Πεντηκοστά ή Αναστάσιμα, ή Μεθεόρτια) και τουΑγίου). (Οι Κανόνες του Τριωδίου ψάλλονται μετά τους Κανόνες του Μηναίου).

16. Ι: Μετά την γ' Ωδή ή Μικρά Συναπτή. Εκφώνηση: «Ότι συ ει ο Θεός ημών και σοι την δόξαν αναπέμπομεν... ».

17 . Χ: Καθίσματα του Αγίου ή των Αγίων και της Εορτής.

18.Ι: Μικρά Συναπτή. Εκφώνηση: Συ γαρ ει ο βασιλεύς ημών ...

19. Ά: Κοντάκια, Οίκοι προη-                                    Κοντάκια, Οίκοι προηγούνται

γούνται τα Αναστάσιμα.                                             της 'Εορτής, Συναξάριον

Συναξάριον.                                                                                               

20. Χ: Καταβασίες                                                      Καταβασιές.

21. Ί: Εωθινόν Ευαγγέλιον.                                        Πριν από τον Ειρμό της η' Ωδής

22. Α: Ανάστασιν Χριστού.                                        ψάλλουμε το στίχο: Αινούμεν,

22. Τον παρακολουθούμε, όπως προλέχθηκε, ακίνητοι, χωρίς να κάνουμε σταυρούς ή μετάνοιες.

23. Χ = Χορός, Ι = Ιερεύς, Ά = Αναγνώστης.

23.Χ:Ο Ν' Ψαλμός. Δόξα.                                         ευλογούμεν και προσκυνούμεν

Ταις των Απόστολων.                                                τον Κύριον.

Και νυν. Ταίς της Θεοτό-κου.                                    Ειρμός η' Ωδής.

Ελεήμον, Αναστάς

ο Ιησούς.

24. Ι: Σώσον ο Θεός ... Ελέει ...

25. Ι: Την Θεοτόκον και μητέρα ...                            Την Θεοτόκον και μητέρα ...

26. Χ: Μεγαλυνάρια (Μεγαλύ-                                  Μεγαλυνάρια (Μεγαλύνει ή

νει ... Την Τιμιωτέραν ... ).                                         ψυχή μου τον Κύριον ... Την Τι-

Ειρμός θ' Ωδής,                                                           μιωτέραν ... ), Ειρμός θ' Ωδής.

27. Ι: Μικρά Συναπτή. Εκ-                                         Μικρά Συναπτή.

φώνηση: Ότι Σε αινούσι ...                                         Εκφώνηση: Ότι Σε αινούσι ..

28. Χ: Άγιος Κύριος ... (τρις).                                    Εξαποστειλάρια του Μηναίου,

Εξαποστειλάρια Αναστά-                                            αν έχει. Αλλιώς της Παρακλη-

σιμα, του Αγίου ή των Α-                                          τικής. Μεθέορτα, αν υπάρχουν.

γιων και Μεθέορτα .αν ύ-                                          (Τη Μ. Τεσσαρακοστή ψάλλον- πάρχουν. Αλλιώς Θεότο-                                      ται μόνο Φωταγωγικά).

κία Αναστάσιμα.

29. Χ: Αίνοι (Πασαπνοάρια).                                                 Α: Σοι δόξα πρέπει.    

4 Αναστάσιμα και 4 του                                              Ι: Πληρωτικά ...

   Άγιου ή της Εορτής.                                                Χ: Απόστιχα.

Δοξαστικό το Εωθινό.                                                Ι: Αγαθόν το εξομολογείσθαι ...

Και νυν: Υπερευλογημένη.                                         Ά: Τρισάγιον κ.λπ,

30. Χ: Δοξολογία.                                                       Ι: Ότι σου εστίν ...

31. Χ: Σήμερον σωτηρία...                                         Χ: Απολυτίκια (όπως τα Απο-λυτίκια στον Εσπερινό).

ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ                                                 ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

ή όταν τελείται μόνον Όρθρος, συνεχίζουμε με την Α' Ώρα, Απόστολο, Ευαγγέλιο, Εκτενή, και Απόλυση.

ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΤΩΝ ΩΡΩΝ

Οι ακολουθίες των ωρών είναι τέσσερις: ή της Α' , ή της Γ' , ή της ΣΤ και ή της Θ' ώρας.Αποτελούνται από τρεις ψαλμούς η κάθε μια, τροπάρια, Τρισάγιο κ.λπ. και μία ευχή.

Στα Μοναστήρια, όπου κατά κανόνα η Α' ώρα επισυνάπτεται στον Όρθρο, η Γ' και ΣΤ ώρα διαβάζονται αργότερα μαζί με Παράκληση της Παναγίας και η Θ' ώρα προτάσσεται πάντοτε του Εσπερινού. Σ' άλλες Μονές αμέσως μετά τον 
Όρθρο διαβάζουν τις τρεις ώρες (Α', Γ' και ΣΤ) και στον Εσπερινό την Θ'.

Στις Ενορίες οι ώρες διαβάζονται μόνο κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή (εκτός εξαιρέσεων).

Η εκλογή των θεμάτων που τις αποτελούν έγινε βάσει της ώρας της ημέρας και του σωτηριώδους γεγονότος που έγινε κατ' αυτή την ώρα ή που συμβολίζεται από αυτή.

Η Α' ώρα ετελείτο την πρώτη ώρα της ημέρας (μετά την 6η πρωινή) και έχει ως θέμα την αρχή της ημέρας, την έλευση του αισθητού φωτός και αναγωγικά την έλευση του Χριστού στον κόσμο,του «φωτός του αληθινού».

Η Γ' ώρα (9 π.μ.) αναφέρεται στην έναρξη των εργασιών του ανθρώπου και στην επιφοίτηση του άγιου Πνεύματος κατά την ημέρα της Πεντηκοστής, που συνέβη κατά την ώρα αύτη.

Η ΣΤ' ώρα (12η μεσημβρινή) έχει ως θέμα το μέσο της ημέρας και τη Σταύρωση του Κυρίου,που έγινε, όταν ήταν «ώρα ωσεί έκτη».

Και τέλος η Θ' ώρα (3 μ.μ.) αναφέρεται στο τέλος της ημέρας και στο σταυρικό θάνατο του Κυρίου.

Η προσευχή δηλ. κατά τους σταθμούς αυτούς της ημέρας, έχει και πραγματικό καισωτηριολογικό νόημα και αναλόγως ωφελούνται και ευλογούνται όσοι έχοντας χρόνο τον διαθέτουν για την ανάγνωση των ακολουθιών αυτών στα σπίτια τους.

ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΩΡΩΝ

«Μεγάλες ώρες» ονομάζονται και είναι, (από πλευράς εκτάσεως και περιεχομένου), οι ακολουθίες των ωρών τριών ήμερων του λειτουργικού έτους:

- της Μεγάλης Παρασκευής.

- της παραμονή; των Χριστουγέννων και

- της παραμονή; των Θεοφανείων.

Ακολουθούν το διάγραμμα των κοινών ωρών (ή «μικρών»), αντικαθίστανται όμως οι δύο ψαλμοί της κάθε μιας (ο 2ος και 3ος της Α' και ο 1ος και 2ος των λοιπών), με μεσσιανικούς Ψαλμούς, που ειδικά αναφέρονται στα γεγονότα των τριών αυτών ήμερων μαζί με τα απολυτίκια και κοντάκιά τους.

Εκείνο όμως που τις διαφοροποιεί ιδιαίτερα είναι η προσθήκη τριών ιδιόμελων τροπαρίων και τριών αναγνωσμάτων (Προφητεία, Απόστολος, Ευαγγέλιο), που και 
αυτά αναφέρονται στο θέμα της εορτής. Την ώρα που ψάλλονται τα ιδιόμελα, γίνεται θυμίαση από τον Ιερέα με κατζίο (θυμιατό χειρός , χωρίς αλυσίδες).

ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ ΤΩΝ ΜΕΣΩΡΙΩΝ

Οι ζηλωτές και «ασυμβίβαστοι» χριστιανοί θέλοντας να επιτύχουν κατά γράμμα το «αδιαλείπτως προσεύχεσθαι» του Απόστολου Παύλου (Α' Θεσ. ε', 17), δημιούργησαν ακολουθίες 24ώρου διαρκείας, τις οποίες τελούσαν έξι χοροί, εναλλασσόμενοι ανά 4 ώρες. Πρόκειται για το τυπικό της μόνης Ακοιμήτων, που εφάρμοσε τον 5ο αιώνα ο μονάχος Αλέξανδρος (ο «Ακοίμητος»), αλλά διατηρήθηκε μέχρι τον ΙΓ΄ αίωνα. Στο πνεύμα αυτό, της αυξήσεως του αριθμού των ακολουθιών και των ωρών προσευχής, υπάγονται και οι ακολουθίες των Μεσωρίων. Επισυνάπτονται στις τέσσερις ώρες, φέρουν τα ονόματά τους και αναφέρονται στο περιεχόμενο εκάστης ώρας (Μεσώριο Α' ώρας, Μεσώριο Γ' ώρας κ.λπ.). Μετά την παρεμβολή των Μεσωρίων αποσπάσθηκε η ευχή της ώρας και προσκολλήθηκε στο τέλος του Μεσωρίου. Τα Μεσώρια προβλέπονται από ορισμένα τυπικά Μοναστηριών και διαβάζονται σε ήμέρες νηστειών, Χριστουγέννων και Ά γ. Απόστολων).

Η ΕΥΧΗ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ

Άλλος τρόπος προσεγγίσεως στο αίτημα της αδιάλειπτης προσευχής και λατρείας, σε ατομική πια βάση, είναι η χρήση της μονολόγιστης ευχής: «Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ του Θεού, ελέησον με τον αμαρτωλόν», ή«Κύριε Ιησού Χριστέ ελέησον με». Η ευχή αυτή είναι εμπνευσμένη από την Καινή Διαθήκη (Ματ. θ', 27. ιε, 22' Μάρ . ι', 47.48Λουκ. ιζ', 13).

Πρόκειται για μία θαυμαστή πρακτική επινόηση που εξυπηρετεί όλες τις καθημερινές συνθήκες και ανάγκες, δε διασπά το νου με πολλές έννοιες και προ πάντων αφήνει τα επί μέρους αιτήματά μας στο μέγα και πλούσιο έλεος του Θεού.

Την ευχή αυτή την επαναλαμβάνουμε ψιθυριστά, χωρίς να γινόμαστε αντιληπτοί στους άλλους,κατά τη διάρκεια της ημέρας καιιδιαίτερα προ των ποικίλων γεγονότων του 24ώρου. Οπωσδήποτε όμως μετά την πρωινή και βραδινή μας προσευχή: Για τον εαυτόμας, για τους γονείς μας (εάν έχουν κοιμηθεί λέγουμε: Κύριε Ιησού Χριστέ, ανάπαυσον τους δούλους σου) και για όλο τον κόσμο, επαναλαμβάνοντας το «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησον τους δούλους σου» (ή τον κόσμο σου). Όλη η επιτυχία της προσευχής αυτής συνίσταται στην προσήλωση του νου επάνω στα λόγια της ευχής καιόχι σε εικονικές παραστάσεις Χριστού, Παναγίας ή Αγίων μας, προς αποφυγή πλάνης. Τα λόγια της ευχής φωτίζουν το νου, γαληνεύουν την καρδιά, καίουν την αμαρτία,εκδιώκουν τους λογισμούς και τους δαίμονες και προσελκύουν τη Χάρη του Θεού.

Η αποτελεσματικότητά της ευρίσκεται :

Στη συντομία και πληρότητά της.

Στη δύναμη του Ονόματος και

Στην πνευματική άσκηση της επιμονής επαναλήψεως.

Γι' αυτό έχει καταστεί το παντοδύναμο όπλο κάθε πιστού. Επίσης μπορούμε να προσευχόμαστε συχνά προς την Παναγία και τους Αγίους μας, ως έξης:

«Υπεραγία Θεοτόκε σώσον ημάς».

«Άγιέ μου (...), πρέσβευε υπέρ εμού ή ημών».

ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΩΝ ΤΥΠΙΚΩΝ

Είναι ειδική μοναχική ακολουθία. Περιλαμβάνει τους ψαλμούς ρβ' («Ευλόγει η ψυχή μου τονΚύριον... ») και ρμε΄ («Αίνει η ψυχή μου τον Κύριον ... ») και τελείται όπου δε γίνεται Θ.Λειτουργία. Στις ενορίες ψάλλεται τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, εκτός Σαββάτου και Κυριακής, με την Θ' ώρα και πριν από τον Εσπερινό. Και σ' αυτή την ακολουθία προσάπτεται, όπως και σ' όλεςτις άλλες, η ευχή του Οσίου 
Εφραίμ: «Κύριε.. ». Σ' αυτή την περίπτωση, παραλείπονται οι δύο ψαλμοί και αρχίζει με τους μακαρισμούς, με εφύμνιο, το «Μνήσθητι ημών, Κύριε, όταν έλθης εν τη βασιλεία Σου». Ακολουθούν το «Χορός ο επουράνιος ... », το σύμβολο της πίστεως, το «Άνες, αφες...», το «Πάτερ ημών» και τα τροπάρια: 1ο: «Επί του όρους μετεμορφώθης… », 2ο: το της ημέρας, ένα για κάθε Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη - Παρασκευή και Πέμπτη, 3ο: του Αγίου του Ναού, 4ο: το Μαρτυρικό του ήχου, 5ο: «Δόξα ... Μετά των άγιων... » και 6ο: «Και νυν ... Προστασία των Χριστιανών ... ». Η ακολουθία αυτή προσάπτεται στην Θ' Ώρα και στις Μεγάλες Ώρες της παραμονής των Χριστουγέννων και των Φώτων.

Όταν στη Θεία Λειτουργία ψάλλονται Τυπικά, τότε λέγονται: αντί του Α' Αντιφώνου ο ρβ' ψαλμός («Ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριον... »), αντί του Β' Αντιφώνου ορμε' φαλμω; («Αίνει ή ψυχή μου τον Κύριον...») και αντί του Γ' Αντιφώνου οι Μακαρισμοί.

ΜΟΝΑΧΙΚΗ ΑΓΡΥΠΝΙΑ

Το αποκορύφωμα της μοναχικής λατρείας είναι η ολονύκτια αγρυπνία από την πρώτη ώρα της νύκτας μέχρι τις πρώτες ώρες της ημέρας. Τελείται σ' όλες τις Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές και στις μνήμες μεγάλων Αγίων. 
Οι Μοναχοί έχουν ιδιαίτερη προτίμηση στη νυκτερινή ακολουθία για λόγους ασκήσεως, αλλά και διότι η νύκτα προσφέρεται περισσότερο για προσευχή απ' ό,τι ο διασπαστικός χρόνος της ημέρας. Το παράδειγμα το έδωσε ο Κύριος, ο οποίος «ην διανυκτερεύων εν τη προσευχή του Θεού» (Λουκ,στ', 12). Αρχίζει με το Απόδειπνο, ακολουθεί ο Εσπερινός, ο Όρθρος και η Α' Ώρα. Κανονικά μετά από την Α' Ώρα γίνεται απόλυση και μετά από διακοπή μερικών ωρών τελείται η Τρίθεκτη και η Θ. Λειτουργία. Σε πολλές Μονές όμως η Τρίθεκτη και η Θ. Λειτουργία τελούνται χωρίς διακοπή αμέσως μετά την Α' Ώρα.

ΜΙΚΡΗ ΑΓΡΥΠΝΙΑ

Στις παραμονές μεγάλων εορτών, κυρίως Αγίων, τελείται σε πολλούς Ναούς νυκτερινή Θεία Λειτουργία, ή όπως λέγεται, «Αγρυπνία» από τις 9 το βράδυ μέχρι την 1π.μ. Η μικρή αύτη αγρυπνία αρχίζει με το Απόδειπνο καιτους 
Χαιρετισμούς και ακολουθεί ο Εσπερινός, ο Όρθρος και η Θεία Λειτουργία.

Οι «Αγρυπνίες» αυτές γίνονται κατ' απομίμηση και σύντμηση των Μοναχικών σε τακτές ημέρες μερικές φορές και εκτάκτως σε μνήμες εορταζόμενων μεγάλων ή γνωστών Αγίων. Εξυπηρετούν από πρακτικής πλευράς τις ενοριακές ανάγκες, δεν κουράζουν πολύ, αφού τελειώνουν τη συνήθη σχεδόν ώρα κατακλίσεως και διευκολύνουν νέους και εργαζόμενους που κωλύονται να εκκλησιαστούν το 
πρωί. Κυρίως όμως είναι λύση σωτηρίας των εορτών αυτών, εφ' όσον, λόγω εργασίμων ήμερων,κινδυνεύουν να γίνουν εορτές συνταξιούχων και ανέργων.