ΤΟΠΟΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ

Ο Χριστιανικός Ναός - καλείται και Ιερός Ναός ή Άγιος Ναός - είναι ο Οίκος (η κατοικία) του Θεού επειδή μέσα σ' αυτόν λατρεύεται ο Τριαδικός Θεός. Το άνω μέρος του Ναού συμβολίζει τον ουρανό, ενώ το κάτω, τα επί της γης.

 Η ονομασία Εκκλησία σημαίνει συνάθροιση και με την έννοια αυτή χρησιμοποιήθηκε από τον Κύριο και τους Αποστόλους για να δηλωθεί το σύνολο των Χριστιανών της οικουμένης ή ενός τόπου (Ματ. ιστ' 18 και ιη' 17' Πράξ. β', 47 και θ' 31' 
Ρωμ. ιστ',4ο κ.α.).

Στον Ιερό Ναό τελείται κυρίως και συνεχώς το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, δηλ. το Μυστήριο της αναίμακτης θυσίας, η οποία για πρώτη φορά έγινε στο Υπερώο, τη Μεγάλη Πέμπτη. Θύτης και θύμα υπήρξε ο Κύριός μας: « Λάβετε φάγετε… Πιέτε εξ αυτού πάντες… Τούτο ποιείτε εις την έμην ανάμνησιν». Καθώς το μυστήριο αυτό επαναλαμβάνεται σε κάθε Θεία Λειτουργία, έχουμε επανάληψη της 
θυσίας του Κυρίου στο Γολγοθά.

Οι απορρέουσες συνέπειες και ευλογιές από την πράξη αυτή της Εκκλησίας υπήρξαν και είναι πολλαπλές και μέγιστες. Γι' αυτό ο Ιερός Χρυσόστομος τονίζει ότι είναι ιατρείο, στο οποίο ο άνθρωπος με τη συμμετοχή του στη θεία Κοινωνία ιατρεύει τις πληγές του. Και ότι, όπως υπάρχουν λιμάνια για τα καράβια που ταξιδεύουν στα πελάγη, έτσι και στις πόλεις και στα χωριά έφτιαξε ναούς ο 
Θεός, για να ξεκουράζονται οι Χριστιανοί από τις πολλές βιοτικές μέριμνες.

Πρώτος Ναός υπήρξε το Ιερό της 'Ιερουσαλήμ, ο Ναός του Σολομώντος, που καλείται και οίκος προσευχή, οίκος του Πατρός και Ιερό. Αυτός στην Καινή Διαθήκη εγκαταλείπεται και έχουμε ως Ναούς, διαδοχικά, το «Υπερώον», των 
Απόστολων, τις «κατ' οίκον» Εκκλησιές, τις Κατακόμβες - τάφους των Απόστολων ή Μαρτύρων, τους μικρούς Ναούς στην περίοδο των διωγμών και τέλος τους μεγαλοπρεπείς Ναούς μετά την αναγνώριση της Χριστιανικής Θρησκείας από το Μέγα Κωνσταντίνο.

Οι τελευταίοι είναι διαφόρων ρυθμών: Βασιλικής – μονόκλιτη ή τρίκλιτη, Βασιλικής μετά τρούλου ή Βυζαντινού ρυθμού.

Η εικονογράφηση των Ναών γίνεται με την τέχνη της Βυζαντινής αγιογραφίας, η οποία είναι εκκλησιαστική και διδακτική: Αισθητοποιεί τη θεία Αποκάλυψη και διδάσκει τις αλήθειες της χριστιανικής πίστεως, εξαϋλώνοντας τα πρόσωπα, διότι έτσι εκφράζεται η μακαριότητα του καινοί εν Χριστώ ανθρώπου.

Η διάταξη της αγιογραφήσεως του Ναού περιλαμβάνει τρεις εικονογραφικούς κύκλους:

Το Δογματικά: Παντοκράτωρ, Άγγελοι, Προφήτες , Ευαγγελιστές στον τρούλο.

Το Λειτουργικό: Θέματα του Μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας: Η Πλατυτέρα, η θεία Μετάληψη των Απόστολων, η θυσία του Αβραάμ και οι μεγάλοι 'Ιεράρχες στην κόγχη του Ιερού και

Τον 'Ιστορικό: Στις τέσσερις καμάρες και στους πλάγιους τοίχους : Το Δωδεκάορτο, 'Ιεράρχες, Όσιοι, Μάρτυρες και διάφορες άλλες σκηνές από τη ζωή της Παναγίας και των Αγίων. Στο Νάρθηκα: η εξορία του Αδάμ, η Δευτέρα Παρουσία κ.λπ.

Κάθε Ναός διαιρείται σε τρία μέρη για την εξυπηρέτηση των λατρευτικών αναγκών. Το Άγιο Βήμα είναι ο τόπος του Κλήρου, ο κυρίως Ναός, ο τόπος των πιστών και ο Νάρθηκας, ο τόπος των Κατηχουμένων.

α. Το Άγιο Βήμα

Το ιερότερο μέρος του Χριστιανικού Ναού, η κεφαλή, το ευγενέστερο μέρος του όλου σώματος είναι το Άγιο Βήμα, το οποίο ονομάζεται και Ιερό Βήμα, Θυσιαστήριο, Άγια Αγίων κ.λπ. Υπέρκειται συνήθως του εδάφους του κυρίως Ναού, αλλά και διαχωρίζεται από αυτόν με το εικονοστάσιο, το τέμπλο.

Εντός του Αγίου Βήματος δικαιούνται να εισέρχονται κανονικά μόνο οι Ιερείς1 και κατ' εξαίρεση Μοναχές για να διακονούν, (15ος Κανών Νικολάου Κων/πόλεως). Ούτε άνδρες ούτε γυναικά πρέπει να εισέρχονται στο Άγιο Βήμα, βάσει του 69ου Κανόνα της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Ακόμη και οι χρισμένοι Αυτοκράτορες σέβονταν αυτό τον Κανόνα και δεν εισέρχονταν οποτεδήποτε στο Ιερό!. 2

1. Όταν κτιζόταν ο Ναός των Ιεροσολύμων επί Ηρώδου, «τα Άγια των Αγίων εκτίστηκαν από χίλιους ευλαβείς Ιερείς και όχι κανονικούς κτίστες, για να μην έλθει σ' επαφή με χέρια λαϊκών ούτε η ύλη του Ιερού! Και αν αυτά αληθεύουν προκειμένου περί Εβραϊκού Ναού, ποιά άραγε αγιότης χρειάζεται για να εισέλθει κανείς στο Ιερό Βήμα της Χάριτος;» (Κ. Καλλίνικος).

2. Πρέπει κάποτε να μάθουμε και ν' αποφασίσουμε να τηρούμε με ευλάβεια αυτό τον Κανόνα και να προσέχουμε ποιος ή τί 'θα εισέρχεται στο Άγιο Βήμα. Οι Ιερείς πρέπει να το τονίζουν και οι λαϊκοί να το εφαρμόζουν χωρίς να το παρεξηγούν για δική τους, κυρίως, ωφέλεια.

Το Άγιο Βήμα εικονίζει τα επουράνια, όπου και ο θρόνος του Θεοί και ευρίσκεται στουςΟρθόδοξους Ναούς - οι Δυτικοί δεν το προσέχουν αυτό πάντοτε στην ανατολική πλευρά τους, ώστε οι πιστοί να προσεύχονται στραμμένοι προς την ανατολή. Έτσι πρέπει να μάθουμε και να επιζητούμε όλοι μας την αρχαία πατρίδα μας, τον Παράδεισο3, τον οποίο εφύτευσε ο Θεός στην Εδέμ, 
«κατ' ανατολάς», απ' όπου προσδοκούμε να δούμε τον Χριστό κατά τη δευτέρα παρουσία Του.

Στο Άγιο Βήμα ευρίσκονται: η Αγία Τράπεζα, η Ιερά Πρόθεση, το Σύνθρόνο, το Σκευοφυλάκια και ο Νιπτήρ με το χωνευτήριο. Στο μέσο του Αγίου Βήματος ευρίσκεται το άγιο, ή αναίμακτο θυσιαστήριο, η μυστική, φρικώδης, πνευματική, φοβερά, βασιλική, αθάνατη θεία Τράπεζα.

3. Διάλογος μεταξύ του Μάρτυρα Παμφίλου (309) και τού ειδωλολάτρου Δικαστού:

- Τις η πατρίς σου; - Η άνω Ιερουσαλήμ, η ελευθέρα.

- Πού κείται αυτή; - Κατ' ανατολάς

Η Αγία Τράπεζα

Αυτή η ονομασία επικράτησε όλων των υπόλοιπων. «Επ' αυτής θύεται και τοις βροτοίς εις βρώσιν προσφέρεται ο Ιησούς Χριστός», για να έχουν τροφή ζωτική και άρτο ζωής που θα τους στηρίζει και ποτήρια οίνου που θα τους ευφραίνει, θα τους θερμαίνει και θα τους αλλοιώνει στην «καλλίστην» αλλοίωση. Όποιος δεν τρέφεται με την τροφή αυτή είναι πνευματικά νεκρός.

Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει το θρόνο του Θεού. Καιόπως στο θρόνο του Θεού ίστανται οι Άγγελοι, έτσι και γύρω από την Αγία Τράπεζα υπάρχει το Ιερατείο,4μεταξύ των οποίων ο Αρχιερεύς που εικονίζει τον Μέγα Αρχιερέα Χριστό. Συμβολίζει ακόμη και τον τάφο του Κυρίου ως Θεός αναπαύεται στο θρόνο Του, ως άνθρωπος όμως θύεται υπέρ της του κόσμου ζωής και σωτηρίας.

Το σχήμα της Αγίας Τραπέζης είναι τετράγωνο ήορθογώνιο. Στηρίζεται, είτε σε μια κεντρική κολόνα που καλείται «Κάλαμος» και συμβολίζει τον Χριστό, είτε σε τέσσερις, οι οποίες συμβολίζουν τους τέσσερις Ευαγγελιστές. Κατά τα εγκαίνια του Ναού στο κέντρο της Αγίας Τραπέζης τοποθετούνται Άγια Λείψανα. Σε ορισμένους Ναούς πάνω από την Αγία Τράπεζα υπάρχει σαν σκέπη ένα κιβώριο ή κουβούκλιο στηριζόμενο με τέσσερις κολόνες σ' αυτή. Δηλώνει τον ουρανό και ο χώρος κάτω από αυτόν τη γη.

Θεία λειτουργία σε κάθε Αγία Τράπεζα κατά τη διάρκεια του 24ώρου τελείται πάντοτε μόνο μία, γιατί στον κόσμο ο Χριστός μια μόνο φορά θυσιάστηκε για την παγκόσμια σωτηρία των ανθρώπων. Όταν συντρέχουν ειδικοί λόγοι για τέλεση δεύτερη Θ. Λειτουργίας, π.χ. λόγω αγρυπνίας ή διπλής πρωινής Θ. Λειτουργιάς, τοποθετείται πρόσθετη τράπεζα μπρος από την Αγία Τράπεζα και τελείται σ' αυτή η μία από τις δύο. από άλλον Ιερέα με διαφορετικό Αντιμήνσιο, όπως τελείται και στην ύπαιθρο ή μέσα σε στρατόπεδα.

Επάνω στην Αγία Τράπεζα υπάρχει πάντοτε το Ευαγγέλιο, που συμβολίζει τον Χριστό καθήμενο ως Βασιλέα στο Θρόνο Του, το Αντιμήνσιο, κάτω από το Ευαγγέλιο, το Αρτοφόριο, όπου διατηρείται το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου για την κοινωνία των πιστών σε έκτακτες περιπτώσεις (Νοσοκομεία κ.λπ.), ο Σταυρός ευλογιάς, με τον οποίο ευλογεί ο Επίσκοπος και λαμπάδες - κανδήλες.

Στο αριστερό μέρος του Αγίου Βήματος ευρίσκεται:

4. «Νίψομαι εν αθώοις τας χείρας μου και κυκλώσω το Θυσιαστηριόν Σου, Κύριε» (Ψαλ. κε΄,6).

Η Αγία ή Ιερά Πρόθεση

Σ' αυτήν την Πρόθεση σε κάθε Θ. Λειτουργία στην ακολουθία της Αγίας Προσκομιδής προσφέρονται και προετοιμάζονται τα Τίμια Δώρα, ώστε αργότερα, στην Αγία Αναφορά να γίνει η μεταβολή· ο άρτος και ο οίνος σε Σώμα και Αίμα του Κυρίου. Εικονίζει τη Βηθλεέμ και το σπήλαιο (κατά την προσφορά των δώρων) και το Γολγοθά (κατά την προετοιμασία των δώρων).

Γι' αυτό η εικονογράφηση της Αγίας Προθέσεως περιλαμβάνει αλλού τη Γέννηση με το σπήλαιο και αλλού την άκρα Ταπείνωση.

Πλησίον της Προθέσεως υπάρχει απαραίτητα:

Ο Νιπτήρας

Σ' αυτόν οι Λειτουργοί πλένουν τα χέρια τους συνήθως μετά τη λήψη του «καιρού» και πριν από την έναρξη της Αγίας Προσκομιδής. Μέσα στο Νιπτήρα ρίχνεται ή χύνεται ό,τι Ιερό ή αγιασμένο υπάρχει που δεν επιτρέπεται να ριφθεί οπουδήποτε αλλού, (εκτός εάν πρέπει να καεί) π.χ. Ψίχουλα από το Αντίδωρο, το αγιασμένο νερό του Βαπτίσματος κ.λπ. Γι' αυτό κάτω από το Νιπτήρα υπάρχει το Χωνευτήριο.

Στο δεξιό μέρος τού Αγίου Βήματος υπάρχει το:

Σκευοφυλάκιο

Χρησιμεύει για τη φύλαξη όλων των Ιερών Σκευών και αντικειμένων. Καλείται και Διακονικόεπειδή το φρόντιζε (και το φροντίζει όπου υπάρχει) ο Διάκονος.

Τέλος στο Άγιο Βήμα υπάρχει:

Το Σύνθρονο

Ήταν (και είναι, όπου σε ορισμένους Ναούς διατηρείται κατά την αρχαία παράδοση), ο θρόνος του Αρχιερέα, πίσω από την Άγια Τράπεζα. Όταν όμως 
αργότερα αναπτύχθηκε το εικονοστάσι (το τέμπλο), έπεσε σε αχρηστία και μεταφέρθηκε στον κυρίως Ναό, απέναντι από το θρόνο του Αυτοκράτορα, το Δεσποτικό θρόνο. Μετά την άλωση της Κων/πόλεως, το Σύνθρονο συγχωνεύτηκε με το Δεσποτικό θρόνο και ανέβηκε σ' αυτό, σαν Βυζαντινός Δεσπότης, ο Αρχιερέας, ως Εθνάρχης (από τότε ονομάζεται ο Επίσκοπος και Δεσπότης. «Τον Δεσπότην και Αρχιερέα ημών…»)

Το Άγιο Βήμα διαχωρίζεται από τον κυρίως Ναό με το Τέμπλο ήΕικονοστάσιο. Αυτό έχει τρείς θύρες (μια για κάθε κλίτος του Ναού. Η κεντρική ονομάζεται Ωραία Πύλη και χρησιμοποιείται μόνο από τους Λειτουργούς. Κλειείτε στο κάτω μέρος με δίφυλλη ξυλόγλυπτη συνήθως πόρτα, τα Βημόθυρα και στο επάνω μέρος με κινητή, πάνινη συνήθως κουρτίνα, η οποία καλείται Καταπέτασμα. Οι πλάγιες πόρτες, βόρεια και νότια κλείνονται με μονόφυλλες πόρτες ή καταπετάσματα.

Στα Βημόθυρα εικονίζεται συνήθως ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου. Δεξιά της Ωραίας Πύλης εικονίζεται ο Χριστός και ο Άγιος Πρόδρομος Ιωάννης, ενώ αριστερά η Παναγία και ο Άγιος του Ναού (στο Άγιο Όρος αυτή η σειρά δεν 
τηρείται). Στις πλάγιες θύρες εικονίζονται οι Αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ.

β.Ο κυρίως Ναός

Στον κυρίως Ναό μένουν οι πιστοί, ο λαός του Θεού, απ' όπου παρακολουθούν και συμμετέχουν στις Ιερές Ακολουθίες. Σ' αυτό το χώρο έκτος από τα στασίδια και τα καθίσματα των πιστών υπάρχουν :

Ο Δεσποτικός Θρόνος

Γι' αυτόν ήδη αναφέραμε. Προσθέτουμε μόνο ότι στο θρόνο αυτό εικονίζεται συνήθως ο Κύριος, για να υπενθυμίζει στον κάθε Επίσκοπο ότι ο Χριστός είναι ο μονός Κύριος και Δεσπότης, ότι ο Επίσκοπος είναι «εις τύπον Χριστού» και ότι σ' Αυτόν είναι υπόλογος.

Ο Σολέας

Αυτός (όπου υπάρχει), είναι το υπερυψωμένο μέρος του κυρίως Ναού μπρος από το Άγιο Βήμα. Σε πολλές περιπτώσεις διαχωρίζεται με κάγκελα.

Ο Άμβων

Παλαιοτέρα ευρισκόταν στο μέσο του Ναού δηλώνοντας τον αποκυλισθέντα λίθο του Μνήματος. Γι' αυτό επάνω στον Άμβωνα οι Πρεσβύτεροι εδιάβαζαν το Ευαγγέλιο του Όρθρου της Κυριακής (αναπαριστάνοντες τον Άγγελο της Αναστάσεως) και οι Διάκονοι το Ευαγγέλιο της Θείας Λειτουργίας κηρύσσοντας και αυτοί τον Λόγο. Επάνω σ' αυτόν ανέβαιναν και οι Ιεροκήρυκες και παλαιότερα οι Ιεροψάλτες και οι Αναγνώστες. Αργότερα ο Άμβων τοποθετήθηκε στα αριστερά του Ναού. Λόγω πολλαπλών χρήσεων του Άμβωνος παρέστη ανάγκη να δημιουργηθούν,

Τα αναλόγια

Είναι συνήθως δύο, δεξιό και αριστερό, λόγω της αντιφωνικής Ψαλμωδίας.

γ. Ο Νάρθηκας

Οι περισσότεροι Ναοί σήμερα δεν έχουν Νάρθηκα. Στους πρώτους αιώνες 
κατά τη διάδοση του Χριστιανισμού οι Κατηχούμενοι, δηλ. όσοι επιθυμούσαν να γίνουν Χριστιανοί, κατηχούνταν στο Νάρθηκα.        

Από αυτό το χώρο παρακολουθούσαν τη Λειτουργία του Λόγου και από εδώ αποχωρούσαν, μόλις ακουγόταν το «Οι Κατηχούμενοι προέλθετε ... », για να αρχίσει η Λειτουργία του Μυστηρίου.

Σε παλιούς Ναούς βλέπει κανείς Νάρθηκες, οι όποιοι επικοινωνούν με τον κυρίως Ναό με τρείς ανοικτές θύρες μια για κάθε κλίτος. Η μεσαία ονομάζεται Βασιλική. Σήμερα στον «Νάρθηκα» υπάρχουν τα Προσκυνητάρια. Στους Ναούς των Ι. Μονών ο Νάρθηκας ονομάζεται Λιτή. Στο χώρο αυτό τελείται η Λιτή των αγρυπνιών, το Μεσονυκτικό, οι Ώρες, το Απόδειπνο και οι Νεκρώσιμες Ακολουθίες των 
Μοναχών. Πάνω από το Νάρθηκα υπήρχε ο Γυναικωνίτης για να κάθονται οι γυναίκες. 'Ονομαζόταν και υπερώο.