ΒΟΗΘΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΥΠHPETIΚA ΜΕΣΑ

Α' ΤΑ ΙΕΡΑ ΑΜΦΙΑ

Τα Εκκλησιαστικά αντικείμενα, που χρησιμοποιούνται στην τέλεση των Ιερών Ακολουθιών στους Ιερούς Ναούς, ονομάζονται Ιερά ή Άγια και καθίστανται αγιασμένα1, είτε λόγω της απλής ευλογίας που δίνεται από τον Επίσκοπο π .χ. στα Άμφια κατά τη χειροτονία του Κληρικού, είτε με τη χρήση τους στις διάφορες 'Ιεροπραξίες, εφ' όσον είναι αφιερωμένα στον Θεό.

1. ΑΜΦΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΑΠΕΖΗΣ

Η Αγία Τράπεζα συμβολίζει όπως είπαμε το θρόνο του Θεού, αλλά και τον τάφο Του. Είναι φυσικό λοιπόν να στολίζεται και να καλύπτεται αναλόγως, όπως αρμόζει στο Βασιλικό αυτό θρόνο (ή και τάφο).

Για ένδειξη τιμής, αλλά και για αισθητικούς λόγους η Αγία Τράπεζα καλύπτεται από τα καλύμματα:

α. Το Κατασάρκιο

Είναι λευκό λινό ύφασμα, με το οποίο καλύπτεται η Αγία Τράπεζα την ώρα που τελούνται τα εγκαίνια του Ναού.

Εικονίζει τη νεκρική σινδόνα του Χριστού και δεν αλλάσσεται2.

1. Κατ' επέκταση Ιερά πρέπει να θεωρούνται και αποκλειστικά γι' αυτό το σκοπό να χρησιμοποιούνται και όσα σκεύη ήαντικείμενα χρησιμοποιεί ήοικοκυρά στην κατασκευή των προσφορών που ετοιμάζει για τη Θ. Λειτουργία.

2. Μετά παρέλευση αρκετών ετών θα απαιτηθεί η συντήρηση – καθαριότητά του. Είναι ανεπίτρεπτο να παραμένει σε κακή κατάσταση μετά 50 η 100 χρόνια.

β. Η Ενδυτή

Είναι κάλυμμα πολυτελείας, η λεγόμενη στολή της Αγίας Τραπέζης, που στρώνεται πάνω από το Κατασάρκιο, σύμβολο της δόξης και της θείας ευπρεπείας. 
Τα καλύμματα αυτά είναι κατά περιόδους διαφόρων χρωμάτων: πορφυρούν κατά την περίοδο της Μεγ. Τεσσαρακοστής (τον Χριστό Τον «πενθούμε» ως Βασιλέα και όχι ως άνθρωπο), λευκό κατά την περίοδο του Πάσχα και άλλων χρωμάτων σ' άλλες 
εποχές και περιόδους.

γ. Το Ειλητό

Ύφασμα που απλωνόταν μόνο κατά την τέλεση της Θειας Ευχαριστίας μετά την απόλυση των Κατηχουμένων. Έμενε διπλωμένο κάτω από το Ευαγγέλιο. Σήμερα το Ειλητό, όπου υπάρχει, χρησιμοποιείται για κάλυμμα του Αντιμηνσίου.

δ. Το Αντιμήνσιο

Είναι τεμάχιο υφάσματος (διαστάσεων 40χ50 περίπου εκατοστών) πάνω στο οποίο έχουν ζωγραφιστεί ποικίλες ιερές παραστάσεις και σύμβολα. Κύρια παράσταση είναι ο Χριστός κατά τον τύπο του Επιταφίου, ή ο Χριστός στην άκρα ταπείνωση. Τα Αντιμήνσια καθαγιάζονται συνήθως στα εγκαίνια Ναών, χρίονται με Άγιο Μύρο και προσάπτονται σε μία τουλάχιστον γωνία τους Άγια Λείψανα.

Όταν τελείται Θεία Λειτουργία σε μη εγκαινιασμένους Ναούς, σε εξωκκλήσια, σε Στρατόπεδα ήστην ύπαιθρο, χρησιμοποιείται «φορητή» εγκαινιασμένη Αγία Τράπεζα, το Αντιμήνσιο (αντί + mensa = αντί τραπέζης). Σ' αυτή την περίπτωση πρέπει να υπάρχουν οπωσδήποτε προσραμμένα Άγια Λείψανα.

Τα Αντιμήνσια χρησιμοποιούνται σε όλους τους Ι. Ναούς, εγκαινιασμένους και μη. Στη δεύτερη περίπτωση πρέπει να έχουν Άγια Λείψανα. Όπου το Αντιμήνσιο το καλύπτουν με το Ειλητό, το προστατεύουν και από τις φθορές (τριβή με το Ευαγγέλιο).

2. ΑΜΦΙΑ ΤΩΝ ΚΛΗΡΙΚΩΝ

Η Θεολογική σημασία των αμφίων, η οποία υπαγόρευσε τη χρήση τους, είναι ότι οΛειτουργός δεν τελεί αφ' εαυτού τα μυστήρια, αλλά δυνάμει Χριστού και της Ιερωσύνης της Εκκλησίας, την οποία κατέχει διά της χειροτονίας «εν 
Πνεύματι Αγίω», «ενδεδυμένος την της Ιερατείας χάριν». Διατηρούν κατά βάση την παλαιά τους μορφή και με αυτά διακρίνονται οι επί μέρους βαθμοί της Ιερωσύνης. Είναι επτά, κατά τον τύπο των επτά χαρισμάτων του Αγίου Πνεύματος και τον Ιερό αριθμό της πληρότητας. Κατανέμονται αναλόγως στους τρείς βαθμούς της Ιερωσύνης:

Στο Διάκονο τρία για το Ιερό του αριθμού (1) Στιχάριο, (2) Οράριο, στη θέση του 'Επιτραχηλίου και (3) Επιμάνικα.

Στον Πρεσβύτερο πέντε κατά τον αριθμό των πέντε αισθήσεων (1) Στιχάριο, (2) Επιτραχήλιο, (3) Επιμάνικα, (4) Ζώνη και (5) Φελώνιο.

Στον Επίσκοπο επτά για την πληρότητα της Ιερωσύνης τα τέσσερα πρώτα του Πρεσβυτέρου και (5) 'Αρχιερατικό σάκο (αντί φελωνίου), (6) Επιγονάτιο και (7) Ωμοφόριο. Για έξαρση του αρχιερατικού αξιώματος προστέθηκαν βαθμηδόν: ο επιστήθιος Σταυρός, το Αρχιερατικό Εγκόλπιο,η Ποιμαντική Ράβδος και η Μίτρα. Την ποιμαντορική ράβδο τη χρησιμοποιούν και οι Ηγούμενοι των Σταυροπηγιακών Μονών, ενώ στους Πρεσβύτερους δίνονται σαν οφίκια - ιδιαίτερες τιμητικές διακρίσεις- ο επιστήθιος Σταυρός και το Επιγονάτιο. Στη Ρωσία Μίτρα χωρίς μικρό Σταυρό στην κορυφή φέρουν και οι Αρχιμανδρίτες.

Το Θεολογικό - συμβολικό νόημα κάθε άμφιου εκφράζεται κατά κανόνα - για τους περισσότερους υπομνηστές της θείας Λατρείας - με τους ψαλμικούς στίχους που λέγει ο κάθε Λειτουργός την ώρα που ενδύεται.

Το χρώμα των αμφίων προσδιορίζεται όπως και το της Αγίας Τραπέζης, εφ' όσον είναι δυνατό.

α. Το Στιχάριο

Είναι ποδήρης χιτώνας κοινός για τους τρείς βαθμούς της Ιερωσύνης με φαρδιά μανίκια. Τοχρώμα του είναι συνήθως λευκό, σύμβολο της αγνότητας και της πνευματικής χαράς. Συμβολίζει τη φωτεινή των Αγγέλων περιβολή και το καθαρό και αμόλυντο της ιερατικής τάξεως καθαρότητα, για την οποία οι Λειτουργοί καταξιούνται της θείας Χάρης. Αυτό μαρτυρεί και το Γραφικό χωρίο που λένε κατά την ένδυσή τους: «Αγαλλιάσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω. ενέδυσε γάρ με ιμάτιον σωτηρίου... ».

β. Το Οράριο (orare = προσεύχεσθαι)

Είναι ταινία υφάσματος που φέρεται στον αριστερό ώμο, (με τα άκρα ένα εμπρός και ένα πίσω) και γραμμένο σ' αυτό το Άγιος, Άγιος, Άγιος. Εξεικονίζει τις πτέρυγες των Αγγέλων, εφ' όσον «οι Διάκονοι... εις διακονίαν αποστελλόμενοι προστρέχουσιν».

γ. Τα Επιμάνικα

Με αυτά, κοινά και για τους τρείς βαθμούς, συγκρατούνται τα άκρα του Στιχαρίου μαζί με τα λοιπά ενδύματα του Λειτουργού. Εικονίζουν την παντοδύναμη ενέργεια του Θεού και των Τιμίων Δώρων που προσφέρονται με τα χέρια του Ιερουργού. Γι' αυτό λένε τα ψαλμικά χωρία: «Ηδεξιά Σου, Κύριε, δεδόξασται εν ισχύι...» «Αι χείρες Σου εποίησάν με και έπλασάν με...».Συμβολίζουν και τα δεσμά του Κυρίου με τα οποία δεμένος οδηγήθηκε προς τον Πιλάτο.

δ. Το Επιτραχήλιο

Είναι σαν το Οράριο, φέρεται στον τράχηλο από τους Πρεσβυτέρους και Επισκόπους και έχει και τα δύο άκρα εμπρός. Εικονίζει την άνωθεν κατερχόμενη χάρη του Παναγίου Πνεύματος.Γι' αυτό ενδυόμενοι αυτό λένε: «Ευλογητός ο Θεός, ο εκχέων την χάριν αυτού επί τους Ιερείς Αυτού...». Τα κρόσσια, που υπάρχουν στο κάτω άκρο του, συμβολίζουν τις ψυχές των ανθρώπων του ποιμνίου τους, για τις οποίες είναι υπεύθυνοι και θα λογοδοτήσουν κατά την ημέρα της κρίσεως. Χωρίς Επιτραχήλιο καμία ιεροπραξία δεν μπορεί να τελεστεί.

ε. Η Ζώνη

Η ζώνη την οποία φέρει ο Πρεσβύτερος και ο Επίσκοπος για να συγκρατεί τα άμφια, αποτελεί υπόμνηση της πνευματικής αποστολής και της ευθύνης τους: «Ευλογητός ο Θεός, οπεριζωννύων με δύναμιν...». Συμβολίζει την ετοιμότητα που πρέπει να έχουν για την απόκρουση καθενός εναντίου κατά την προτροπή του Κυρίου: «έστωσαν υμών αι οσφύες περιεζωσμέναι και οι λύχνοι καιόμενοι...» (Λουκ, ιβ', 35).

στ. Το Φελώνιο

Είναι ένδυμα αρχαϊκής μορφής χωρίς χειρίδες και φέρεται από την κεφαλή. Συμβολίζει τονάρραφο χιτώνα του Κυρίου και την επίγεια Εκκλησία. Όπως ο χιτώνας είναι άρραφος και ένατεμάχιο, έτσι πρέπει και η Εκκλησία να είναι ΜΙΑ. Κατά τον Άγιο Γερμανό Κων/πόλεως το Φελώνιοεικονίζει την πορφύρα, με την οποία ενέπαιζαν τον Κύριό μας, γεγονός το οποίο πρέπει να έχει κατά νουν πάντοτε ο Πρεσβύτερος ...

ζ. Το Επιγονάτιο

Είναι ρομβοειδές ύφασμα εξαρτώμενο από τη ζώνη με παράσταση το νιπτήρα του ΜυστικούΔείπνου ή την 'Ανάσταση.

Το φέρει ο Αρχιερέας και κάθε οφφικιούχος πρεσβύτερος. Εικονίζει το λέντιο με το οποίο ο Κύριος έπλυνε τα πόδια των Μαθητών Του. Συμβολίζει και την πνευματική 
μάχαιρα «εν ω δυνήσεσθε πάντα τα βέλη του πονηρού τα πεπυρωμένα σβέσαι... και την μάχαιραν του πνεύματος, ο εστι ρήμα Θεού» (Εφ. στ', 16.17). Κατά τον Άγιο Συμεών Θεσ/νίκης, συμβολίζει τη νίκη κατά του θανάτου και την Ανάσταση του Κυρίου. Γι' αυτό ενδυόμενοι οι Λειτουργοί λένε: «Περίζωσαι την ρομφαίαν σου επί τον μηρόν σου, Δυνατέ...».

η. Αρχιερατικός σάκκος

Αυτός αντικατέστησε στην περίοδο της τουρκοκρατίας το πολυσταύριο φελώνιο του Επισκόπου, που έγινε κατ' απομίμηση του αυτοκρατορικού σάκκου. Διατήρησε όμως το συμβολισμό του φελωνίου, καθ' όσον ο Αρχιερέας εικονίζει τον Χριστό. Οι κωδωνίσκοι του σάκκου εξεικονίζουν τους δώδεκα κωδωνίσκους του Ααρών και συμβολίζουν το διδακτικό κήρυγμα του Αρχιερέα.

θ. Η Ποιμαντική ράβδος

Είναι σύμβολο της ποιμαντικής και πνευματικής εξουσίας του Επισκόπου. Στο άνω μέρος φέρει τον Τίμιο Σταυρό μεταξύ δύο όψεων, για να υπενθυμίζει τη ρήση του Κυρίου «Ιδού εγώ αποστέλλω υμάς ως πρόβατα εν μέσω λύκων» (Ματ. ι' , 16) .

ι. Το Ωμοφόριο

Είναι ταινία υφάσματος σταυρουμένη στο στήθος με τα δύο άκρα το ένα εμπρός και το άλλο πίσω. Συμβολίζει το πλανηθέν πρόβατο που ο Χριστός έφερε επί των ώμων Του. Γι' αυτό συνιστάται να είναι κατασκευασμένο με μαλλί προβάτου. Μέχρι και την ανάγνωση του Απόστολουο Επίσκοπος φέρει το μεγάλο Ωμοφόριο (το ανωτέρω). Μετά το Ευαγγέλιο μέχρι τέλος της Θ. Λειτουργίας φέρει το μικρό (με τα δύο άκρα εμπρός), το οποίο φέρει και σ' όλες τις λοιπέςακολουθίες.

ια. Η Αρχιερατική Μίτρα

Έχει την αρχή της στην Παλαιά Διαθήκη. Συμβολίζει τον ακάνθινο στέφανο, αλλά και το Βασιλικό αξίωμα του Κυρίου, δεδομένου ότι ο Αρχιερέας είναι ζώσα εικόνα του Χριστού στην Εκκλησία Του. Η χρήση της επεκτάθηκε μετά τον 16ο αιώνα.

ιβ. Το Αρχιερατικό Εγκόλπιον

Εξαρτάται με χρυσή αλυσίδα από το λαιμό στο στήθος του Αρχιερέα. Καθιερώθηκε το έτος 1856 με Βασιλικό Διάταγμα σαν διακριτικό γνώρισμα του Αρχιερατικού αξιώματος. Συμβολίζει τη σφραγίδα και την ομολογία της πίστεως. Στο ωοειδές σχήμα του εικονίζεται ο Χριστός με το δεξί χέρι ευλογών, και στο αριστερό κρατών Ευαγγέλιο.

ιγ. Τα Δικηροτρίκηρα

Πρόκειται για τις βάσεις με τα δυο και τα τρία κεριά που κρατά ο Αρχιερέας και με τα οποία ευλογεί το λαό.

Τα δίκηρα συμβολίζουν τις δυο φύσεις του Κυρίου. Τα τρίκηρα συμβολίζουν την Αγία Τριάδα. Μ' αυτά σφραγίζει το Ευαγγέλιο κατά την ψαλμωδία του Τρισαγίου Ύμνου και μετά ευλογεί το λαό.

ιδ. Ο Αρχιερατικός Μανδύας

Φέρεται από τον Αρχιερέα, όταν χοροστάτει στις Ιεροπραξίες που δεν απαιτείται πλήρης στολή, π.χ. κατά τη διάρκεια του Όρθρου. Θεωρείται αυτοκρατορικής προελεύσεως.

Οι Λειτουργοί φορούν «άπασαν» την Ιερατική τους στολή κατά τη Θεία Λειτουργία και σ' ορισμένες άλλες ακολουθίες προσδιοριζόμενες από το «Τυπικό», όπως στην τέλεση της Προσκομιδής, στον Όρθρο του Μεγάλου Σαββάτου, στον 'Εσπερινό της Μεγ. Παρασκευής, του Πάσχα και της Πεντηκοστής. Σε όλες τις άλλες τελετές Μυστηρίων, εισόδους του 'Εσπερινού και αναγνώσεις του Ευαγγελίου του Όρθρου, φορούν Επιτραχήλιο και Φελώνιο ο Πρεσβύτερος, Επιτραχήλιο και Ωμοφόριο ο Επίσκοπος και Στιχάριο και Οράριο ο Διάκονος. Σε άλλες ακολουθίες μικρότερης σπουδαιότητας ο Ιερέας φέρει μόνο το Επιτραχήλιο.

Β' ΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΣΚΕΥΗ

Για την τέλεση του Μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας και των άλλων Μυστηρίων ή Ιεροπραξιών απαιτείται η χρήση διαφόρων σκευών αποκλειστικά για το σκοπό αυτό. Αυτά είναι:

α. Το Άγιο Ποτήριο

Ποτήρι χρυσό ήαργυρό με υψηλή βάση, στο οποίο ρίχνεται ο οίνος και το ύδωρ την ώρα που τελείται η Αγία Προσκομιδή. Στη Θεία Λειτουργία αγιαζόμενα μεταβάλλονται σε Αίμα Χριστού. Μέσα στο Άγιο Ποτήριο τίθεται και το Σώμα του Χριστού μετά τον καθαγιασμό, απ' όπου μεταλαμβάνουν οι πιστοί.

Εικονίζει το Ποτήριο εκείνο, στο οποίο ο Κύριος Ιερούργησε και παράδωσε στους Αποστόλους το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας (Λουκ. κβ, 20).

β. Ο Δίσκος ή το Άγιο Δισκάριο

Μικρός, αβαθής, στρογγυλός δίσκος, χρυσός ήαργυρός, στον οποίο τοποθετείται, την ώρα που τελείται ηΠροσκομιδή, ο Αμνός και αγιάζεται στον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων. Ομοίως πάνω σ' αυτόν τοποθετούνται οι μερίδες της Παναγίας, των Αγίων (των εννέα Ταγμάτων), τωνζώντων και τεθνεώτων.

Συμβολίζει τη φάτνη της Βηθλεέμ, τη νεκρική κλίνη και τη γη.

γ. Η Λαβίδα

Ο αρχαίος τρόπος μεταλήψεως των πιστών ήταν αυτός που τηρείται σήμερα από τους Λειτουργούς- πρώτα το Σώμα του Χριστού από το Δίσκο και μετά το Αίμα από το Ποτήριον. Η λέξη λαβίδα δήλωνε τότε μεταφορικά τη «λαβίδα» των ιερατικών δακτύλων και χεριών, με τα οποία το Άγιο Σώμα εισαγόταν στα στόματα των πιστών, Το κοχλιάριο (κουταλάκι) χρησιμοποιήθηκε αργότερα τοπικά και γενικεύθηκε το 10ο αιώνα, αλλάζονταν τον τρόπο Μεταλήψεως. Η ονομασία όμως της λαβίδας έμεινε στο κουταλάκι.

Συμβολίζει τη λαβίδα των Σεραφείμ που είδε στο όραμά του ο Ησαΐας.

δ. Ο Αστερίσκος

Σταυροειδές έλασμα το οποίο συγκρατεί το κάλυμμα πάνω από το Δισκάριο, όταν ο Λειτουργός μετά το πέρας της Ακολουθίας της Αγίας Προσκομιδής «καλύπτει» ταπροετοιμασθέντα Δώρα.

Συμβολίζει το στερέωμα του ουρανού και τον αστέρα τωνΜάγων.

ε. Τα Καλύμματα

Δύο ισομεγέθη καλύμματα σε σχήμα σταυρού με τα οποία καλύπτονται το Άγιο Δισκάριοκαι το Άγιο Ποτήριο κατά την Αγία Προσκομιδή.

Συμβολίζουν τα σπάργανα του Θείου Βρέφους, όταν το Δισκάριο εικονίζει τη Φάτνη και τα νεκρικά οθόνια του Χριστού, όταν το Δισκάριο γίνεται νεκρική κλίνη.

στ. Ο Αήρ

Κάλυμμα ορθογώνιο μεγαλύτερο από τα προηγούμενα, με το οποίο καλύπτονται τα Τίμια Δώρα στην Ιερά Πρόθεση και αργότερα, μετά την απόθεσή τους, στην Αγία Τράπεζα. Αυτό το κάλυμμα στη μεγάλη Είσοδο ο Ιερέας ή ο Διάκονος, όταν υπάρχει , το φέρει στην πλάτη του.

Συμβολίζει ό,τι και τα καλύμματα.

ζ. Η Λόγχη

Μαχαίρι σε σχήμα λόγχης. Μ' αυτό κόπτεται ο άρτος και εξάγεται ο Αμνός και οι μερίδες στην Προσκομιδή.

Συμβολίζει τη λόγχη του στρατιώτη με την οποία ελόγχισε την πλευρά του Χριστού επάνω στο Σταυρό.

η. Το Ζέον

Μικρό δοχείο που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά θερμού (ζέοντος)3 ύδατος και έκχυσή του μέσα στο Άγιο Ποτήριον πριν από τη Θεία Κοινωνία. Με αυτό τον τρόπο εξαίρεται η ζέση του Αγίου Πνεύματος και παρακινούμαστε με τέτοια θερμότητα πίστεως να προσερχόμαστε στη θείαΜετάληψη.

Συμβολίζει το ζεστό αίμα που έρρευσε από την πλευρά του Χριστού μετά τη λόγχευσή Του.

3. Πολλοί Ιερείς φροντίζουν οι βοηθοί τους να τους φέρνουν στο Ζέον καυτόνερό, ώστε στη Θεία Μετάληψη οι μεταλαμβάνοντες να αισθάνονται τηθερμότητα της Θείας Κοινωνίας. Γι' αυτό στους Κανόνες καθορίζεται ότι, εάν ο Ιερέας δεν έχει ζεστό νερό να μην τελεί Θεία Λειτουργία!

θ. Η Μούσα

Είναι σπόγγος «πεπλατυσμένος»: χρησιμοποιείται στη συστολή δηλ. στην απόμαξη (καθάρισμα) του Δίσκου και του Αντιμηνσίου. Φυλάσσεται μέσα στο Αντιμήνσιο.

ι. Ο Σπόγγος

Σφαιρικό σφουγγάρι που τοποθετείται μέσα στο Άγιο Ποτήριο4 για να απορροφά την υγρασία του, μετά την κατάλυση από τον Ιερέα των υπολειμμάτων της Θείας Κοινωνίας τωνπιστών.

Συμβολίζει το σπόγγο με τον οποίο στο Γολγοθά επότισαν τον Κύριο όξος.

4. Εάν ο Σπόγγος αυτός εφάπτεται μονίμως στα τοιχώματα του Ποτηρίου λόγω μεγέθους, διατηρεί την υγρασία πάνω στα τοιχώματα και σιγά - σιγά καταστρέφει το Άγιο Ποτήριο από αυτή την υγρασία. Γι' αυτό ο Σπόγγος πρέπει να έχει διάμετρο μικρότερη από το κοίλωμα του Ποτηρίου.

ια. Τα Μάκτρα

Κόκκινα μανδήλια που χρησιμοποιούνται στη Θεία Μετάληψη Κλήρου και Λάου. Μ' αυτά σπογγίζουμε το στόμα μας. Όταν τα κρατάμε σωστά (με τα δύο χέρια μας, κάτω από το πηγούνι μας), προφυλάσσουν την τυχόν πτώση Μαργαριτών στο δάπεδο από απροσεξία ηαπό στιγμιαία αδεξιότητα.

ιβ. Ο Κωδωνίσκος

Μικρό καμπανάκι το οποίο κτυπά ο Ιερέας κάποια στιγμή του Όρθρου κατά τη διάρκεια της Προσκομιδής σαν συνθηματικό ενάρξεως, ώστε, ο μεν Λαός να μνημονεύει νοερά τα ονόματα των ζώντων και εκτιμημένων του, ο δε Λειτουργός να εξάγει μερίδες στο Άγιο Δισκάριο για όλους αυτούς που «κατά διάνοιαν» έχει.

ιγ. Το Αρτοφόριο

Είναι ένα κατάλληλο ειδικό μεταλλικό συνήθως κουτί που χρησιμοποιείται για τη φύλαξη της Θείας Κοινωνίας. Περιέχει Άγιο Άρτο εμβαπτισμένο στο τίμιο Αίμα του Κυρίου (δηλ. το Σώμα και το Αίμα Του). Εξάγεται τη Μεγάλη 
Πέμπτη και αποξεραίνεται για να διατηρείται. Κατά τη χρήση υγραίνεται για να μαλακώσει με κοινό οίνο. Χρησιμοποιείται σε έκτακτες ανάγκες, εκτός Θείας Λειτουργίας, κατά τη διάρκεια του έτους και κοινωνούν οι Ιερείς τους ασθενείς και άτομα που δεν μπορούν να μεταβούν στο Ναό. Αρτοφόριο λέγεται και το πρόσθετο κυτίο στο οποίο διαφυλάσσεται ο Αμνός του Κυρίου, (το Σώμα και το Αίμα Του), από την Κυριακή μέχρι την ημέρα που θα χρησιμοποιηθεί στην προηγιασμένη Θεία Λειτουργία.

ιδ. Ο Τίμιος Σταυρός

Ανάλογα με τη λειτουργική του χρήση έχουμε:

(1) ΤοΣταυρό των λιτανειών,

(2) Το Σταυρό του αγιασμού,

(3) Το Σταυρό ευλογίας της Αγίας Τραπέζης,

(4) Τον Εσταυρωμένο του 'Ιερού, που εξάγεται τη Μεγάλη Πέμπτη για προσκύνηση στο μέσον τουΝαού.

ιε. Ο Επιτάφιος

Είναι κατάλληλο ύφασμα με κεντημένο ή ζωγραφισμένο τον Χριστό νεκρό, όπως ήταν μετά την αποκαθήλωση. Αργότερα στον 'Επιτάφιο προστέθηκαν γύρω από τον Χριστό η Παναγία, ο Ιωσήφ και ο Νικόδημος, ο Ιωάννης, Μυροφόρες και Άγγελοι σε «επιτάφιο θρήνο».

Αυτόν τον Επιτάφιο προσκυνούμε και περιφέρουμε τη Μεγ. Παρασκευή στρωμένο πάνω σ'ένα διασκευασμένο τραπέζιο το λεγόμενο Κουβούκλιο, που συμβολίζει το λίθο , πάνω στον οποίο το Σώμα του Χριστού δέχτηκε τις μεταθανάτιες περιποιήσεις.

ιστ. Τα Θυμιατήρια

Είναι κινητά πύραυνα, (κατάλληλα μεταλλικά σκεύη), που δέχονται τα κάρβουνα και το θυμίαμα, με τα οποία θυμιώνται η Αγία Τράπεζα, οι Άγιες εικόνες και ο Λαός. Εξαρτώνται από 4 αλυσίδες -που παριστάνουν τους 4 Ευαγγελιστές- με 12 κωδωνίσκους -που απεικονίζουν τους 12 Αποστόλους. Η βάση του θυμιατηρίου παριστάνει την Παναγία και ο αναμμένος άνθρακας τον Χριστό.

Στις Ακολουθίες των Μεγάλων Ωρών χρησιμοποιούνται συνήθως απλούστερα θυμιατήρια χειρός, τα «κατζία» σαν ένα είδος κυμβάλου που συνοδεύει την ψαλμωδία.

Με το θυμίαμα που προσφέρουμε την ώρα της προσευχής υποβοηθείται η ανάταση της ψυχής προς τα υψηλά «άνω σχώμεν τας καρδίας». Όπως το θυμίαμα θερμαινόμενο στον άνθρακα ανέρχεται προς τα άνω ευωδιάζοντας το περιβάλλον, έτσι και η ψυχή του πιστού με θερμή πίστη πρέπει να φτερουγίζει προς τα άνω μυροβλύζουσα, απαγκιστρωμένη από τις υλικές μέριμνες. Ηβάση του θυμιατηρίου υποδεικνύει την ανθρωπότητα του Χριστού, η φωτιά τη θεότητά Του και οευώδης καπνός μας «πληροφορεί» την προπορευόμενη ευωδιά του Αγίου Πνεύματος.

ιζ. Τα Εξαπτέρυγα

Είναι μεταλλικοί δίσκοι με ανάγλυφες, αμφιπρόσωπες παραστάσεις εξαπτερύγων Σεραφείμ, τοποθετημένοι σε κοντάρι. Χρησιμοποιούνται στη μικρή και μεγάλη Είσοδο και στις λιτανείες. Σήμερα εξυπηρετούν διακοσμητικό και 
συμβολικό σκοπό. Παλαιοτέρα κατασκευάζονταν από υμένες ή πτερά ζώων και τα χρησιμοποιούσαν οι Διάκονοι σαν ριπίδια (βεντάλιες), για να εκδιώκουν τα έντομα κυρίως πάνω από το Άγιο Ποτήριον. Σήμερα η κίνηση αυτή συμβολικά γίνεται με τον Αέρα διπλωμένο, όταν οΛειτουργός εκφωνεί: «Στώμεν καλώς...».

ιη. Τα Λάβαρα

Είναι είδος ιερών σημαιών με αμφιπρόσωπες παραστάσεις Αγίων, κεντητές ήζωγραφιστές, που χρησιμοποιούνται στις λιτανείες.

ιθ. Τα κηροπήγια

Είναι μεταλλικές βάσεις για στήριξη λαμπάδων που ανάβονται για φωτισμό ήγια ένδειξη ευλάβειας δύο συνήθως στην Αγία Τράπεζα και μία στην Προσκομιδή. Συνθετότερα κηροπήγια είναι και αυτά στα οποία οι πιστοί ανάβουν τα κεριά τους στα προσκυνητάρια.

κ. Τα Σήμαντρα και οι Κώδωνες

Είναι οι καμπάνες με τις οποίες καλούνται οι πιστοί στους Ι. Ναούς με ανάλογη σήμανση για Θ. Λειτουργία, για λιτανεία, για εκφορά νεκρών κ.λπ.

Στις Ιερές Μονές υπάρχουν και σήμαντρα, κόπανοι και «τάλαντα», με τα οποία οι Μοναχοί, ανάλογα με το τυπικό κάθε Μονής, ειδοποιούνται λεπτομερώς για την προετοιμασία ή την πρόοδο των Ακολουθιών.

Γ' ΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ

Τα βιβλία τα οποία χρησιμοποιούνται για την τέλεση των Ιερών Ακολουθιών, καλούνται Λειτουργικά βιβλία.

Κυκλοφορούν διαφόρων εκδόσεων για τη χρήση τους από τους Λειτουργούς, τους Ιεροψάλτες ή Αναγνώστες, ενώ υπάρχουν και βιβλία που χρησιμοποιούνται αποκλειστικά από τους λαϊκούς.

Τα κυριότερα είναι τα έξης:

α. Το Ευαγγέλιο

Είναι το ιδιαίτερα διακοσμημένο βιβλίο της Εκκλησίας που θυμιάζεται, προσκυνείται και αποτίθεται πάνω στην Αγία Τράπεζα. Στη μια πλευρά του εικονίζεται η Σταύρωση και στην άλλη η Ανάσταση του Κυρίου. Στον Εσπερινό του Σαββάτου και την Κυριακή μέχρι την Θ' Ώρα προβάλλεται η Ανάσταση, όπως και στην προσκύνηση μετά το Ευαγγέλιο του Όρθρου, στη μικρή Είσοδο της Θ. Λειτουργίας και όταν είναι τοποθετημένο στην Αγ. Τράπεζα. Τις άλλες ημέρες προβάλλεται η Σταύρωση.

Διαιρείται κυρίως σε δύο μέρη. Το πρώτο περιλαμβάνει τις περικοπές των Ευαγγελίων που αναγιγνώσκονται καθημερινά ολόκληρο το χρόνο. Αρχίζει από την Κυριακή του Πάσχα. Μέχρι την Πεντηκοστή αναγιγνώσκονται περικοπές 
από το «κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον». Μέχρι την Κυριακή μετά την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού από το «κατά Ματθαίον». Μέχρι την αρχή της Τεσσαρακοστής από το «κατά Λουκάν» και μέχρι το Μεγάλο Σάββατο από το «κατά Μάρκον» Ευαγγέλιον, Στο τέλος του πρώτου αυτού μέρους περιέχονται και τα ένδεκα Εωθινά Ευαγγέλια που διαβάζονται εκ περιτροπής στον Όρθρο των Κυριακών.

Το δεύτερο μέρος του Ευαγγελίου περιλαμβάνει τις κατ' εκλογή περικοπές των μεγάλων μόνον εορτών του έτους σύμφωνα με το Μηνολόγιο. από 1ης Σεπτεμβρίου μέχρι 31ης Αυγούστου. Μετά από αυτά προστίθενται στο μέρος αυτό και οι Ευαγγελικές περικοπές που διαβάζονται κατά την τέλεση των διαφόρων ειδικών Ακολουθιών ήΜυστηρίων.

β. Ο Απόστολος

Είναι το βιβλίο του Αναγνώστου. Περιλαμβάνει τις περικοπές από τις Πράξεις και τις Επιστολές των Αποστόλων που διαβάζονται εμμελώς στις Ακολουθίες του έτους. Η κατανομή και η διάταξη των περικοπών του «Αποστόλου» έχει γίνει όπως και στο Ευαγγέλια.

γ. Το Μέγα Ευχολόγιο

Χρησιμοποιείται από τους Ιερείς και Αρχιερείς.

Περιέχει τις Ακολουθίες των Μυστηρίων, τις Θείες Λειτουργιές, την τάξη των χειροτονιών - χειροθεσιών και των εγκαινίων Ναών καθώς και ποικίλες άλλες Ακολουθίες και Ευχές.

Για ευκολότερη χρήση εκδίδονται μικρότερες και ειδικότερες συλλογές. Έτσι έχουμε: 
(1) Το Αρχιερατικό

(2) Το Ιερατικό

(3) Το Διακονικό

(4) Το Μικρό Ευχολόγιο

(5) Το Ιερό Ευχέλαιο, ο Γάμος, η Νεκρώσιμη Ακολουθία, το Εγκόλπιο του Αναγνώστου κλπ. (το καθένα ξεχωριστό βιβλίο).

δ. Το Μέγα Ωρολόγιο

Βιβλίο για όλους τους Χριστιανούς Ιερείς, Ψάλτες, Λαϊκούς. Περιλαμβάνει τις Ακολουθίες του νυχθημέρου, Εορτολόγιο, σύντομο Συναξάριο, Απολυτίκια, Κοντάκια, Παρακλητικούς Κανόνες, Ακολουθία της Θείας Μεταλήψεως και λοιπά χρήσιμα στοιχεία.

ε. Τα Μηναία

Είναι δώδεκα βιβλία, ένα για κάθε μηνά του έτους, που περιέχουν τις Ακολουθίες των εορταζομένων κάθε ημέρα Αγίων. Περιλαμβάνουν το υμνολογικό υλικό του Εσπερινού και του Όρθρου κάθε ημέρας.

Τα Μηναία περιλαμβάνουν Αγίους κυρίως μέχρι το τέλος της Βυζαντινής περιόδου δηλ.ορισμένους Αγίους μέχρι το 16ο αιώνα. Οι λατρευτικές ανάγκες τιμής και άλλων νεωτέρων Αγίων εξυπηρετούνται με Ακολουθίες μεταγενέστερων και σύγχρονων υμνογράφων, οι οποίεςπεριέχονται στις λεγόμενες Φυλλάδες. Ευχής έργον είναι κάποτε οι φυλλάδες αυτές να συμπεριληφθούν σε νέα σύγχρονα Μηναία.

στ. Η Παρακλητική

Το βιβλίο αυτό έχει Ακολουθίες πλήρεις στους οκτώ ήχους (Οκτώηχος), που επαναλαμβάνονται κατά τη διάρκεια του έτους και ψάλλονται κατά τον 'Εσπερινό και τον Όρθρο εκ παραλλήλου με το Μηναίο, το Τριώδιο ή το 
Πεντηκοστάριο κατά τις οδηγίες του Τυπικού. Κάθε εβδομάδα καθορίζεται ο ήχος της εβδομάδας και σε κάθε ήχο υπάρχουν Ακολουθίες, όλες τις ημέρες.

Όταν ο Άγιος της ημέρας δεν έχει πλήρη Ακολουθία στο Μηναίο, συμπληρώνεται από την Ακολουθία που υπάρχει στην Παρακλητική.

Τα αναστάσιμα, που ψάλλονται στον Εσπερινό του Σαββάτου και στον Όρθρο της Κυριακής , υπάρχουν σ' αυτό το βιβλίο.

ζ. Το Τριώδιο

Είναι το πρωτεύον βιβλίο της ομωνύμου περιόδου και ακολουθείται η τάξη που σ' αυτό καθορίζεται. Περιλαμβάνει τις Ακολουθίες της περιόδου αυτής.

η. Το Πεντηκοστάριο

Παλαιότερα ονομαζόταν «Χαρμόσυνο Τριώδιον» ή«Τριώδιον των Ρόδων». Περιλαμβάνει τις Ακολουθίες της αντιστοίχου περιόδου. Στην ομώνυμη περίοδο ακολουθείται ό,τι καθορίζεται (συνήθως με κόκκινα γράμματα) στο Πεντηκοστάριο, στο οποίο περιλαμβάνονται και τα αναστάσιμα.

θ. Το Ψαλτήριο

Περιλαμβάνει τους 150 ψαλμούς της Παλαιάς Διαθήκης χωρισμένους σε 20 Καθίσματα, με τρείς στάσεις το καθένα. Κάθε στάση περιλαμβάνει ένα ήπερισσότερους ψαλμούς. Ο ριη' (118) ψαλμός - ο Άμωμος αποτελεί ολόκληρο το ΙΖ' 
Κάθισμα.

Στις Ιερές Μονές κάθε εβδομάδα διαβάζεται ολόκληρο το Ψαλτήρι, ενώ στους ενοριακούςΝαούς συνήθως παραλείπεται.

ι. Ο Συναξαριστής

Βιβλίο που περιέχει τους βίους των Αγίων κάθε ημέρας ολόκληρο το χρόνο επίτομο, εξάτομο ή δωδεκάτομο.

Είναι βιβλίο, που δεν πρέπει να λείπει από το σπίτι μας, να διαβάζεται κάθε ημέρα ο βίος του εορταζόμενου Αγίου. Μαζί με το Ευαγγέλιο είναι ο καθρέπτης των Χριστιανών, μέσα στον οποίο καθρεπτίζεται η ζωή μας και έτσι αποφεύγονται άλλα επιβλαβή θεάματα ήακροάματα...